ده سند مهم تاریخی وجود شمس در خوی (شمس تبریزی)
1- خوافی در مجمل فصیحی تالیف شده به سال 845،در دو جا به تاکید قید میکند که شمس " به خوی مدفون است ".
2- مولانا در غزلی در جستجوی شمس،تصریح می کند که او روی به ترکستان نهاده است :
مشک گفتم زلف او را زین سخن بشکست زلف
هندوی زلفش شکسته رو به ترکستان نهاد
در منابع تاریخی خوی را ترکستان ایران نامیده اند.
3- در گزارش لشکر کشی سلطان سلیمان اول ، پادشاه عثمانی نیز آمده است : " در سه روزی که در تابستان 942 در خوی گذرانیده روز پنج شنبه 4 ربیع الاول حضرت پادشاه با حضرت سر عسکر سوار شدند به زیارت مزار شریف حضرت شمس تبریزی مشرف گردیدند ".نیز مطراقچی لشکر نویس سلطان سلیمان در سفر سلطان به آذربایجان تصویری از خوی کشیده و در آن آرامگاه شمس تبریزی را با گنبد و منارش کاملا مشخص کرده است.
4- جیمز موریه ، منشی سفیر انگلیس در ایران ، در اوایل قرن نوزدهم در سفر نامه اش مینویسد:
" در انتهای شمالی این محله دو ستون آجری دیده می شود ، این ستونها مربوط به مقبره یادگار ملایی تبریزی موسوم به شمس است که مردی اهل دانش و عارفی و شاعری معروف بود ... " .
5- << اولیای چلبی >>سیاح مشهور عثمانی نیز می نویسد:" قبر شمس تبریزی در خارج شهر
] خوی [ است ، زیارت کردیم ".
6- اوژن اوبن سفیر فرانسه در ایران ، در اوایل قرن بیستم در این مورد مینویسد : " در باره این منار ( شمس تبریزی ) ،افسانه های محلی چنین روایت می کنند که پادشاهی ( مراد شاه اسماعیل صفوی است ) این همه بز کوهی را که شاخ آنها برای تزیین بنا لازم بود ، اما افکار عمومی شهر ، آن را بقایای شمس تبریزی می دانند و به این جهت به آن حرمتی قائلند ".
7- سفرنامه ونیزیان ، در اوایل دوره صفوی ،نیز از وجود سه منار شاخدار در کاخ زمستانی شاه اسماعیل صفوی خبر می دهد.لازم به ذکر اینکه شاه اسناعیل خود عارفی شاعر بوده و به زبانهای ترکی و فارسی شعر می گفته است و به دلیل علایق عرفانی ، کاخ خود را در کنار مزار شمس تبریزی بنا نهاده بوده است.از این 3 منار اکنون فقط یکی سالم و باقی است.
8- << ابراهیم پچوی >> ، مورخ و ادیب معروف ترکیه ، نیز در کتابش وجود مزار شمس تبریزی در خوی را نقل کرده است.
9- اعتماد السلطنه نیز به وجود قبر شمس تبریزی در خوی اشاره کرده است.
10- حفریات باستان شناسان اخیر نشان می دهد :
بررسی سفالهای به دست آمده نشان می دهد که این سفالها بخشی از عمارت مجللی بوده که زمانی در این محوطه وجود داشته است و تصویری از آن در گنجینه توپ قاپی ترکیه وجود دارد. نتایج اولی کاوش های باستان شناسی این مقبره حکایت از مذهبی بودن این مکان داردکه به دوره های ایلخانی ( قرن هفتم ) تعلق دارند .
