خوی - تاریخی

پوریای ولی تکیه دار دارالصفا

مفرد — Mon, 17 May 2010 00:25:02 GMT

عنوان این مطلب، عنوانی است که امیر کمال الدّین حسین گازرگاهی در "»مجالس العشّاق /96"« داستان پهلوان محمود پوریا را شروع کرده: "»تکیه دار دارالصّفای اولی الأیدی والابصار( قسمتی از آیة 45 سورة ص)"«. در بررسی عناوین و القاب شهرهای ایران، به شهری غیر از خوی بر نمی‌خوریم که لقب "»دارالصّفا«" داشته باشد. با اینکه وقتی احوال این پیر پهلوان( پوریای ولی) که کمال مطلوب فتوّت و عرفان در وجود وی تجسّم یافته مطالعه می‌شود، متوجّه می‌گردیم براینکه احوال این نامدار در هاله‌ای از افسانه‌ها فرو رفته، بلکه همین افسانه ها نام وی را نیز در بر گرفته است.

پوریای ولی، عارف و پهلوان نامی سدة هفت هجری، در سال هایی که هلاکوخان، به دستور قوبیلای قاآن خان بزرگ مغول، برای تسخیر قلاع اسماعیلیّه و فتح بغداد رو به سوی غرب نهاد، متولّد شد(653 هـ .ق) در سه سالگی پهلوان، دولت ایلخانان در قلمرو وسیعی که از شمال جبال قفقاز و گرجستان و دولت شروانشاهیان و طرابوزان و از غرب در آسیای صغیر سلطنت سلجوقیان و در جنوب شرقی آسیای صغیر تا میان رودان را در بر می گرفت، استقرار یافت. علاوه بر مناطقی که شمرده شد، هلاکوخان امارت کرت که مرکز آن هرات بود و از سمت شمال و اندکی در جنوب اورگنج( گرگانج جرجانیّه) تا کرانة شرقی دریای خزر نیز در قلمرو استیلای هلاکوخان بود

در سلطنت فرزند وی(اباقاآن) پهلوان پوریای‌ولی سالهای خودآفرینی جسمانی را که در بیست و هشت سالگی او بود، می گذراند. تکودار بعد از وی سیاست تبدیل دولت ایلخانی را به یک دولت مسلمان تعقیب می‌کرد، اسلام را پذیرفت و احمد نامیده شد. ولی در جنگی خانگی دستگیر و اعدام گردید. پس از مناقشات مختلف خانگی، سرانجام غازان خان در 695 در مصدر قدرت قرار گرفت. طیّ این سال ها و در مسیر گذر این حوادث و زیر بالایی های سیاسی دو دورة کاملاً مشخّص حیات و زندگی پهلوان پوریای ولی گذشت:

دو دوره ای که به سال های تا پیش از چهل سالگی و روزگار پهلوانی و رشد جسمانی و نام آفرینی او به عنوان یک جهان پهلوان و سال های پس از چهل سالگی و ورود به جهان ادب و عرفان و نیل به مقام ولایت و قطبیّت و عروج به قلّة اعلای بصیرت عارفانه تقسیم می‌گردد. سال هایی که درآمد اراضی به خزانه و یا فئودال های مغول تحویل می شد. در آمد اراضی " »اینجو«" یا اراضی‌ای که به خان و خویشاوندنش اختصاص داشت، مصرف دستگاه شخصی خان و خویشاوندان وی و شاید لشکریان را تأمین می‌کرد. گذشته از مالیات های سنگین، عـوارض گوناگونی جنساً و یا نقداً از روستائیان گرفته می شد که "»اخراجات«" نامیده می شد. روستائیان مجبور به تهیّه علوفـه برای اسب‌های لشکریان و آذوقه برای خود آنها بودند. سنگینی بار استثمار فئودالی در این دوران غوغا می کرد، کسی نمی توانست ازعهدة پرداخت مالیات بیاید اعضای خانواده‌اش بـه بردگی فروخته می‌شد. به نوشتة رشیدالدّین فضلالله در بسیاری از نواحی فقط در یک دهم اراضی دایر کشاورزی می‌شد، باقی به امان خدا رها شده بود.

شهرهایی که در حملة مغول ویران شده بود با تأنّی و کندی احیا می‌شد. صنعت گری اگر وجود داشت در اختیار کارخانه‌های حکّام مغول بـود، که لوازم لشکریان را فراهم می‌کرد. در چنین وضعیّتی آزاده مردانی بودند که در برابر چنین ستمی خاموش نمانده و نهضت‌های پی در پی به اشکال گوناگون و در تحلیل نهایی در لوا و در پناه آرمان پیکارگر و رهایی بخش شیعه امامیّة اثنی عشری جلوه می‌کرد و تحقّق می‌یافت. یکی از درخشان‌ترین چهره های این پیکار که در پیرامون فتوّت و عرفان از سویی و در نمای پهلوانی و رشادت از سوی دیگر مظهر آن بوده، پهلوان پوریای ولی است. خیزی که نقش پهلوان پوریا در آنها چه به عنوان یک پهلوان و چه به عنوان یک نظریّه پرداز و آرمان گرا به خصوص در ستیز افسانه‌اش با نمایندگان جناح‌های شریعتی غیر شیعه چون صدرالدین حموی، و طرّاحی رسالة تئوریکی و عارفانه و پر نیشش یعنی »کنز‌الحقایق«" اساسی، چشم گیر و جاودانه است. در برابر چنین دوران و روال ستمبارانة حکّام مغولی، اعمال و دوران غازان خان پر از امید و ستایشگر می‌نماید. در حقیقت در مقام مقایسه با آنچه که اخلاف هلاکوخان به روزگار مردم این سرزمین آوردند، روزگار غازان خان آکنده از بهروزی، پیروزی، آزادی و رشد و غنای اندیشه و ارزشهای انسانی است.

در این روزگار است که بذرهای افشاندة نهضت‌های اسلامی شیعه سر از خاک برکشیده و جوانه می زند و گروه‌های گوناگون فتیان و جوانمردان، عارفان و اندیشمندان با گرایش‌های ریشه دار شیعه جای جای بساط گسترانده و عرض وجود می‌کنند و از آن میان پهلوان نامدار پوریای ولی مفرّ و امانی می‌یابد تا سخن بگوید و به عنوان عارفی اندیشه پرداز قفل خاموشی از زبان برگیرد. سلطنت غازان خان خط فاصل غلبة مجدّد اسلام را بر بت‌پرستی مغولان رسم می نماید و ابتدای تجدید حیات و استقلال سیاسی ایران می‌باشد. بتکده‌های بودایی که به دستور هلاکو ساخته شده بود از جمله در خوی رو ویرانی می‌نهد. کلیساهای ساخته شده توسّط آنها از جمله دوقّوزخاتون زن هلاکو رونق خود را از دست می‌دهد. در چنین احوالی است که نام پوریای ولی از مرزهای کشور فراتر رفته و اصول پرداخته شدة عقیدتی او شکل می‌گیرد و زبان نیرومندش به نیایش غازان خان امیر نیکوخصال گشوده شده و می‌گوید:

ورا لله به گیتی پادشاهی / مسلّم باشد از مه تا به ماهی / چو‌میداند‌که‌دنیانیست‌چیزی / ‌نیرزد‌بیش ‌دنیا ‌از ‌پشیزی / کند کوشش برای آخرت را / نهد باقی جزای آخرت را / بسی‌کافر‌مسلمان‌کرد و دیندار / نزد در دره این مدّت علی‌وار / بسی آزاد کرد او بندگان را / بسی دلشاد کرد او خستگان را / نباشد‌همنشینش‌جز‌که‌درویش / به‌جز مرهم نباشد بردل‌ریش

با اقداماتی که غازان خان از نظر سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی انجام داد، تغییرات اساسی در جامعة ایران به وجود آورد. در تاریخ اقتصاد ایران دادن جیره لغو شد، صنعت‌گران در کار خود مخیّر شدند، به اصول معماری شهرها به خصوص پایتخت توجّهی خاصّ داشت. مرقد او در شنب غازان در حومة تبریز از لحاظ ریزه‌کاری های زیبا و گران‌سنگ تحسین همگان را برانگیخته بود. در کنار آن دو مدرسه و یک بیمارستان و یک رصدخانه و یک کتابخانه و یک محل بایگانی اسناد گرانمایه و گرمابه ها و استخر بنا کرد. صنعت‌گران چیره دست از سراسر جهان به آنجا فرا خواند و برای نخستین بار در تاریخ جریان جذب مغز ها به مرکز ایران در زمان او تحقّق یافت. در ربع رشیدی که با در آمد موقوفات رشیدالدین فضل الله و تشویق غازان خان در تبریز ساخته شد. سی هزارخانه و بیست و چهار کاروانسرا و هزار و پانصد دکّان نسّاجی، رنگرزی و کارگاه های کاغذ سازی و باغ های بسیار و گرمابه ها و انبارها و آسیا ها و ضرّابخانه ها وجود داشت. کوی علما در همان محل بود، در مدرسة آنجا شش تا هفت هزار طلبه مشغول به تحصیل بودند. بیمارستان بزرگی که در آن پنجاه پزشک هندی و چینی و مصری و سوری بود، با بهترین چشم پزشکان و جرّاحان و شکسته بندها، ضمن کار تدریس هم می‌کردند. در ربع رشیدی کتابخانه‌ای با شصت هزار جلد کتاب در علوم دقیقه، تاریخ، شعر و شرعیّات و فقه اسلامی دایر بود. هزار نسخة خطّی قرآن کریم به خط بهترین خوشنویسان عصر در این کتابخانه محفوظ بود. پهلوان پوریا می گوید:

بسی گفتم دعا و بازگویم/ در آن ساعت که با حق راز گویم / که در دنیا و عقبی سود بادش/ الهی عاقبت محمود بادش

چنین دوران پر شگونی بر پهلوان پوریا بسیار زود گذشت. غازان در همان سال نظم " کنزالحقایق" و در بهترین سال‌های زندگی پهلوان درگذشت، با اینکه پهلوان تا سلطنت بدشگون ابوسعید زنده بود با توجّه به وقایع این سال ها و ایجاد یک موج ضدّ غازانی و هجوم ضدّ شیعه در پرده و لوای نام های مختلف و افسانه‌هایی که در بارة پهلوان به جای مانده است این شائبة غیر منطقی قوّت می یابد که پهلوان ما نیز در منازعه‌ای که ضبط تاریخ است مورد تهمت و بعد آزار و مرگ قرار گرفته است. در همان سال های فتنه و آشوب تنها وجود علاّمه حلّی(ره) بود، که سبب دلگرمی شیعیان و فعالیّتشان می شد.

مجملی از اوضاع زمان پهلوان را با هم مرور کردیم، رواست به اسنادی غیر از "»مجالس العشّاق«" که پوریای ولی را "»تکیه دار دارالصّفا"« نامیده اشاره‌ای هر چند مختصر بکنیم، که گویای "»خویی«" بودن وی باشد.

صدراسلام محمّد امین امامی خویی در مورد مرقد ایشان در کتاب "»مرآة الشرق«" می‌نویسد: »قبر امیر ولی (پوریای ولی)، مشهور به پیر ولی،... فردی مرتاض، عابد و پسندیده سیرت، بااخلاق خوب، بزرگ مقام بود. در زندگی وی بعضی کرامات به او نسبت می‌دهند. شهرها و آبادی‌های دور و بعید را قصد نموده، و در محلّه شاهانه(شهانق) در شهر خوی مدفون است. بعد از دفن بر روی قبرش قبّه و بنائی ساخته و خانقاهی درست کردند. مردم بر مزارش برای قضای حاجات به خصوص شب‌های جمعه جمع می‌شوند. مقبرة آن بعد از گذشت زمان تخریب شده، لکن آثارش باقی مانده و اهالی آن را زیارت می‌کنند."«

دکتر پرویز ورجاوند نیز در کتاب "»ورزش باستانی ایران« در مورد وجود مقبرة پهلوان پوریای ولی در خوی مطلبی آورده است.

مرحوم پرتو بیضایی در "»تاریخ کشتی ایران«" از صفحة 26 الی 61 کتابش را به زندگی پهلوان پوریا اختصاص داده است. وی به نقل طوماری به عرض 17 سانتی متر و طول سه متر و نیم پرداخته، که از قرائن پیداست، انشاء کنندة آن از قصّه‌خوانان چند سده پیش، به احتمال قوی عصر صفویّه می‌باشد. مرحوم بیضائی این طومار را پس از تجسّس و تحقیقات فراوان از آقای زرکشان به دست آورده است. نویسندة این طومار علاوه بر بدخطّی و نداشتن سواد کافی، از درک بعضی الفاظ و مفاهیم عاجز بوده، لیکن مرتکب اشتباهاتی شده، که بیضائی آن ها را در پاورقی توضیح داده است. از مقدّمة طومار چند سطری پاره شده و آخر آن هم ناقص است و معلوم نیست چه مقدار و چند سطر از آن افتاده، از قسمت اوّل و سطرهای پاره شده بعضی کلمات و عبارات به جای مانده که گویا شجرة پهلوان محمود پوریای ولی بوده، که ایشان آنها را عیناً نقل نموده و به جای کلمات و عبارات افتاده شده نقطه گذاشته است. مضمون این طومار بر خلاف دیگر نوشته ها در مورد پهلوان پوریای ولی است، و احتمالاً در پرده خوانی به کار می رفته است. زیرا نتیجة حکایات آن است که چون پهلوان از روی جوانمردی و گذشت عمداً خود را در برابر پهلوانی جوان و کوچکتر از خود مغلوب و خوار و خفیف ساخت و خاصّه موقعی که پهلوان جوان بر روی سینة او نشسته بود تمام حجابات از دیدة بصیرتش برداشته شد، امّا در این طومار می بینیم که پوریای ولی قبل از شروع به کشتی آن هم با چهل نفر بر خاسته و به دستور»کهنه‌سوار معلّق"«کشیده و بینی بر زمین گذاشته و چون بینی بر زمین نهاده ثری را دیده و چون به پشت خوابیده تا عرش را، و بعد از این مکاشفه چهل نوخاسته (پیش خیز) را یکی بعد از دیگری به زمین زده است. افسانه‌ای که در مورد کشتی پهلوان با جوانی کم تجربه در افواه عامّه مردم "»خوی«" وجود دارد چنین است، گویند: جوانی عاشق دختر حاکم می‌شود، و از وی خواستگاری می‌نماید. دختر شرط ازدواج با وی را به زمین زدن پهلوان پوریا می‌گذارد. مادر جوان شب جمعه حلوایی نظری به یکی از زیارتگاه‌های خوی برده پخش می‌نماید. پهلوان پوریا هم در آن مکان حضور داشته که مادر جوان و سبب پخش حلوا و استغاثه و زاری مادر را دید که از خدا پیروزی فرزندش را طلب می‌کرد. پوریای ولی برای شادکردن دل او تصمیم گرفت تا در آن کشتی پشت خود را به دست این جوان به زمین رساند. که در پایان این کشتی حال کشفی به پهلوان دست داد. "»در آن وقت که جوان کشتی‌گیر بر سینة پهلوان نشست پهلوان دید که تمام حجابات از پیش دیدة بصیرتش منقطع گردید و آفتاب حقیقت از ورای غیوم بتافت و یافت آنچه می‌طلبید.«

گویند وی گرایش‌های ملامتی داشت و حتّی گاه به خرابات می رفت و با خراباتیان سخنان تایبانه می‌گفت.

در طومار مزبور به کشتی پهلوان با پهلوانی به نام "شیردل" از تبریز در مقام کهنه سواری، اشاره دارد، که در میدان "»خوی سرماس«" (خوی ـ سلماس) مطلبی است. چند سطر پائین‌تر می‌نویسد:

از طرف قبله ده دلیر پیدا شدند همه کلاه‌های اشریکی(نام محلّی) بر سر و نمدهای پا زهری در بر و زیر تنبان‌ها (لباس کشتی) بر کتف در برابر پهلوان ایستادند و پاهای خود را جفت کردند و سلام دادند. پهلوان پرسید که کیستید و از کجا آئید و به چه کار آمده‌اید، در جواب گفتند که از جانب فارس آمده‌ایم در خدمت شیخ روزبهان بودیم و ما به اشارت شیخ وارد اینجانب شد‌‌ه‌ایم و شیخ ما را گفت شما را به خدمت پهلوان محمود پوریای ولی باید رفت و ما دوازده سال بود که در خدمت شیخ بودیم و شیخ ما را گفت شما به خوی سرماس (خوی سلماس) می باید رفت و لباسی که در نظر است ما را پوشانید الحال به خدمت تو آمده ایم که تا حیات باشد، باشد در خدمت تو باشیم. پهلوانانی که از جانب حاجی بکتاش از غرب آمده بودند، پهلوانانی که از جانب صبا (به جای مشرق به کار رفته) از مشهد مقدّس آمده بودند و ... در خوی و سرماس پیش پهلوان پوریا جمع می‌شوند.

داستان کشتی پهلوان پوریا با پهلوان" »بس خیز«" نام بی نهایت جذّاب است، از اطناب کلام خـودداری می‌شود، ولی به نکته ای اشاره می کنم آن هم اینکه موقع کشتی بدن خود را روغن مالیدند. "»الحال این یاران که بدن خود را چرب می‌کنند قاعدة پهلوان محمود پوریای ولیست."«

در افواه عامّه است که: آقاجان پهلوان و مشهدی محمّد پره‌لی (هر دو از پهلوانان نامی معاصر خوی بودند، افراد هشتاد، نود ساله خاطراتی از آنها نقل می‌نمایند، موقع کشتی گرفتن بدن خود را روغن می‌مالیدند.) پهلوان پوریا روی به قبله سجدة شکر کرد تا آن وقت زور پهلوان یک بود چون سجدة شکر به جای آورد زور پهلوان صد شد. داستان رستم و سهراب تـداعی می‌شود، رستم در کشتی اوّل زمین خورد، از سهراب تقاضای کشتی دیگر کرد، رفت توی چشمه غسل نمود، سجدة شکر به جای آورد، زورش صدچندان شد، و سهراب را در کشتی بعدی زمین زد، و آنچه که می‌باید بشود، شد.

گفتنی ها در مورد این پهلوان نامدار زیاد است، منابع متعدّد شرح حالی از وی آورده‌اند، بعضی حالتی حماسه، بعضی ها حالت افسانه‌ای به او داده‌اند، در پایان مقال نام بعضی از منابع ذکر خواهد شد. آخرین دو بیتی از پهلوان که شب رحلتش گفته است:

امشب‌ز سر‌صدق‌و‌صفای‌دل‌من/‌آمد‌به برم هوش‌ربای دل من/ جامی‌به‌کفم‌داد‌که‌بستان‌و‌بنوش/ ‌گفتم ‌نخورم،‌ گفت ‌برای‌دل‌من

علیقلیخان واله داغستانی در کتاب "»ریاض الشّعراء«" تحت عنوان پهلوان محمود بن پوریای ولی (بعضی بن پوریا، بعضی محمود پوریا نوشته‌اند) داد سخن داده است و نخستین اثر فارسی است که اشتغال "»کشتی«" را برای پهلوان پوریا نه به معنای »جسمانی عملی«" آن بلکه تا حدّی والا به معنای»معنوی«" آن یعنی که " مناظره و جدل" تسجیل کرده است. زیرا که تنها داغستانی است که جزو نوادر آثار مورد رجوع ما پهلوان پوریا را "»پهلوان معرکة دانش پژوهی، زور آزمای عرصة والا شکوهی، نطعی پوش میدان ولایت و سر حلقة کشتی گیران ورزشخانة شجاعت«" خوانده و در وصف او آورده است که:»پیر فلک عالمی را افکنده، افتادة وی، چرخ کهن که جهانی را انداخته، ناف بر زمین نهادة اوست."«

در طومار فوق، دوازده اصل، به عنوان اصل های پهلوانی و جوانمردی، آمده که از آنها به عنوان اصول پهلوان پوریای ولی یاد شده است، از جمله: احترام به پیش کسوت، دشنام ندادن، ترک نماز نکردن، دروغ نگفتن، و محبّت به مردم.

در زمینة فنون کشتی نیزسیصد وشصت فن را به پهلوان نسبت داده‌اند.

در مورد، وجود آرامگاه پهلوان پوریای ولی در خوی، پژوهشگرتوانا و محقّق فرزانة شهرمان حجّت الاسلام و المسلمین حاج شیخ علی صدرائی که خدای عمر طولانی بهش عطا فرماید، مقالة مفصّل و مبسوطی دارند، که چند سال پیش در هفته نامة خوی درج شده بود، و همینطور نویسندة توانای شهرمان جناب خسرو کرمانشاهی سر دبیر "»هفته نامة خوی"« نیز چندی پیش با قلم شیوا و شیرینشان مقاله‌ای در این مورد داشتند، که هر دو بزرگوار حق مطلب را ادا کرده‌اند، از اینکه من هم در این ساحه قلمی زدم، ان شاء الله با بزرگواری به دیدة اغماض می‌نگرند.

اشعاری از پهلوان پوریا در تذکره‌های مختلف آورده شده، متأسفانه مجموعة اشعار پهلوان پوریای ولی »کنزالحقایق«" در دسترس نبود.

در ریاض العارفین چند رباعی از ایشان نقل شده از جمله رباعی زیر که مشهور است:

گر‌مرد‌رهی‌نظر‌به‌ره‌باید‌داشت/‌خود‌را نگه‌از‌هزار‌چه‌باید‌داشت

در‌خانة‌دوستان‌‌چو‌محرم‌گشتی/‌دست‌و‌دل‌و‌دیده‌را‌نگه‌باید‌داشت

مدرس تبریزی در کتاب "»ریحانة الادب«" مثنوی زیر را به پهلوان پوریای ولی نسبت می‌دهد:

اگرتوخودخوش‌داری‌به هرکار

از‌آن‌خویت بهشت‌آید‌پدیدار

و‌گر ‌خوی ‌بدت ‌اندر ‌رباید

از‌آن جز، دوزخت چیزی نیاید

دهان ‌تو کلیدانیست ‌هموار

‌زبان تو کلید آن را ‌نگه‌دار

زبانت‌را کلیدی هم چنان دان

بدان کت آرزو باشد‌بگردان

به‌خیری‌گربگردانی نعیم‌است

به شرّی گر بجنبانی جحیم است

دراین عالم مزن از نیکوبددم

که هم ابلیس می باید هم آدم

منابع و مآخذ:

ـ خلاصة مقالات طرح احیای ربع رشیدی ـ آتشکدة آذر ـ مرآة الشرق ـ تاریخ و فرهنگ زورخانه ـ تاریخ کشتی ایران ـ ورزش باستانی ایران ـ ریحانه الادب ـ نفحات الانس ـ ریاض‌العارفین ـ ریاض الشّعراء ـ

- وبلاگ هفته نامه اورین خوی - به قلم بهروز نصیری

وجه تسمیه خوی Xoy

مفرد — Fri, 7 May 2010 14:16:10 GMT

خویXoy

شهر خوی یکی از شهرهای استان آزربایجان غربی و مرکز شهرستانی به همین نام است. شهر خوی را به علت استقرار در محلی پست "خوی چوخورو" نیز می نامند. شهرستان خوی در دشتى وسیع واقع شده و از شمال به شهرستان ماکو و از جنوب بشهرستان سلماس و از خاور به شهرستان مرند و از باختر با کشور ترکیه همسایه و هم مرز می‌باشد. خوی که امروزه مهمترین شهر استان آزربایجان غربى بعد از اورمیه مى‏باشد از اهمیت نظامی و تجاری ویژه‌ای برخوردار بوده و دارای آثار تاریخی متعددی است. خوى در قرن سیزدهم به علت زیبایی شهر و وجود باغات سبز و روح‏افزا و کثرت مناظر دلبربا و چمنها

به لقب دارالصفا و بعد از آن به دارالمؤمنین مشهور بوده است. شهر خوی از قدیمترین و یکی از اولین شهرهای ترکی شده آزربایجان است و بدین سبب در متون تاریخی سلجوقی بنام ترکستان ایران نامیده شده است. "حمدالله مستوفی" در نزهت القلوب در باره خوی میگوید: "مردمش سفید چهره و ختای نژاد و خوب صورتند و بدین سبب خوی را ترکستان ایران خوانند". این شهر از زمان قدیم مورد توجه بوده است. پیش از اسلام شعبه‌ای از بزرگراه معروف ابریشم که شهرهای آباد و پرنعمت ترکستان و چین در شرق را به غرب و به اروپا متصل می‌نمود، از این شهر آزربایجانی می گذشته است. در صدر اسلام
نیز راهی که بلاد جزیره العرب را به مرکز آزربایجان و ماورای خزر وصل می‌کرد، از خوی می‌گذشت.

خوی علاوه بر آزربایجان در تاریخ ترکیه، جهان تورک و مذهب ترکی علوی قزلباشی نیز از اهمیت استثنائی برخوردار است. بسیاری از جریانات فکری و فرهنگی تاریخی که مهر خود را در شکل گیری هویت ملی خلق ترک در ترکیه زده اند بلاواسطه با نام شهر خوی آزربایجان پیوسته اند. این شهر پایگاه ارتشهای ترکی برای تهاجم به بیزانس و فتح آسیای صغیر توسط ترکان بوده است. "آلب ارسلان" در سال ١٠٧١ خوی را مرکز تجمع سپاهیان ترک برای حمله به بیزانس-روم (ترکیه امروزی) قرار داده بود. "آبدال موسا" موسس طریقت بکتاشی و "اخی ائوره¬ن" بانی جریان اخوت در آسیای صغیر هر دو از شهر
آزربایجان خوی برخاسته اند. "پیر سولطان آبدال" شاعر و قهرمان خلقی-ملی ترکیه اصلا، و "جهانشاه قاراقویونلو" شاه زندیق -شاعر علوی قرن ١٥ نیز به روایتی اهل خوی است. مزار "شمس تبریز" بنا به بروایتی در خوی آزربایجان (و بنا بر روایات دیگری در شهر قونیه ترکیه) قرار دارد. زمره "جاولاقلار" از قزلباشان بلاواسطه با خوی در ارتباط است. جاولاقیلیک از نخستین تشکیلات قلندریه بوده و در قرن ١٣ در خوی آزربایجان ایجاد شده است. در تاریخ لکسیوگرافی ترکی آزربایجانی، اولین لغت منظوم بدین زبان بنام تحفه حسام توسط "حسام خویی" نگاشته شده است.

ریشه شناسی:

کسانی که دنبال ریشه شناسی نام خوی با استفاده زبانهای هند و ایرانی بوده اند ادعا می کنند که معنی واژه‌ "خوی" و ریشه‌ این نام روشن نیست. این بسیار طبیعی است، زیرا ریشه شناسی این نام و وجه تسمیه آن می باید بر اساس زبانها اورال-آلتائیک و در راس آنها ترکی و در ارتباط با زبانهای التصاقی باستانی مطرح در منطقه و در راس آنها زبان پروتورک سومری انجام پذیرد. بر این اساس، نام شهر خوی، کلمه ای ترکی است. در زیر به برخی از نظریه های گوناگونی که در ریشه شناسی این نام ترکی مطرح شده اند اشاره می گردد:

١-کلمه "خوی" فرم باستانی کلمه "قویQuy, Qoy " در ترکی قدیم است که مفهوم "چوخور" (سرزمین پست) را می رساند. در دیوان لغات ترک، "قوی" به معنی دره، بستر و بخش مسطح دره، وادی بزرگ و گود بین دو کوه و ته آمده است. همریشه با کلمات "قویتوQuytu " و "قویاقQoyaq ".

-قویاق Qoyak: به معنی وادی بزرگ و گود بین دو کوه، گودی طبیعی ایجاد شده بین کوهها و صخره ها، گودی طویلی که در دشتها توسط برکه های آب ایجاد می شود است.

-قویتوQuytu : رد کلمه باستانی ترکی "خوی-قوی" را در واژه "قویتو Qoytu - Quytu" که مرکب از کلمه "قوی" به علاوه پسوند "-تو" می باشد نیز می توان مشاهده نمود. در لغتنامه ائتیمولوژیک ترکی در مقابل کلمه قویتو Kuytu گفته می شود: "چوخور یئر çukur yer، گونه ش آلمایان یئر، کؤلگه (ترجمه: جای پست، محلی که آفتاب نمی گیرد، سایه). کلمه کویتوKuytu در ترکی عثمانی و ترکی مدرن ترکیه به معنی جای خلوت، محلی دور از چشم، محافظه شده از باد، است. ظاهرا این کلمه با واژه "قویتو" مغولی به معنی پشت، عقب، شمال و واژه "کوزKüz " ترکی به معنی محلی که آفتاب نمی گیرد در ارتباط است. پسوند –تی، -تو،
پسوند اسم ساز از اسم بوده و در ترکی آناتولیائی قدیم به شکل –دو موجود است (ائلتیElti ، قویتو Koytu، تورتوTortu ، اکتی Ekti، پیرتیPırtı ، پینتیPinti ). این پسوند تصغیر و تخفیف در ترکیب با واژگان تقلیدی که به –یر، -ور، -یل، -ول و ... ختم می شوند بسیار فعال است: فیسیلتی، زونقولتو، فیشیرتی، اینیلتی (ترکی آناتولیائی قدیم).

٢-نام شهر خوی از کلمه "خویXuy "، "قویQuy " که در ترکی باستان بسیار رایج بوده و به معنی نقطه و مکان تجرید شده می باشد گرفته شده است. کلاوسن در لغتنامه ریشه شناسی ترکی پیش از قرن ١٣ میلادی، این کلمه ترکی را مشتق از واژه چینی Kuei که در آغاز به معنی اقامتگاه زنان، بخش خصوصی یک مسکن بوده دانسته است. وی کلمه "کویتوKuytu " به معنی جای خلوت و محافظه شده از باد در ترکی عثمانی و ترکی مدرن ترکیه را نیز مشتق از این کلمه می شمارد. کلمه "خوی-قوی" امروز نیز در بسیاری از زبانهای ترکی شمال شرقی به شکل "کویKuy " و به معنی غار و در ترکی خاقاسی به شکل "خویXuy " بکار می رود. در
ترکی خاقانی، "کوی" به معنی انتهای یک دره است (کاشغری): "تاغیغ آتیپ اوغراسا، اؤزو کویی ییرتیلورTağığ Atıp Uğrasa Özü Kuyi Yırtılur" (هنگامی که به کوهی تیر بیاندازد، مرکز و دره هایش پاره می شوند).

٣-در ترکی باستان دو کلمه به شکل "قویQoy " به معنی محل پائین آوردن و گذاشتن (هر چیز) و "قویو Qoyu" به معنی پائین گزارده شده، واقع شده در پائین وجود دارد. ظاهرا این کلمات از ریشه مصدر "قویماق Qoymaq" به معنی گذاشتن، پائین گذاشتن، پائین آوردن می باشند. کلمه "قویوQoyu " را در ترکیب "اوزو قویولوÜzü Qoyulu " به معنی شخص دراز کشیده رو به پائین (بر روی شکم) نیز می توان مشاهده کرد. زبانشناسان این کلمات را همریشه با "قویونQoyun " به معنی آغوش، "قودغورماقQodğurmaq " به معنی به پائین چیزی رفتن و "قویروقQuyruq " به معنی دم، بن (مرتبط با قودورغا Kudurğa مغولی، کفل اسب) دانسته اند.

٤-در زبان ترکی کلمه مشابه دیگری به شکل "قویوQuyu " و به معنی چاه، گودی عمیق کنده در خاک وجود دارد. این کلمه اصلا از مصدر "قوذماق-قویماق" به معنی آبی که بیرون می ریزد است. فرمهای گوناگون آن در زبانهای تورکی: قویی، قوذوق، قوذوغ، قویوق، قویوغ، قودوق، قوداغ،.... همریشه با "Kut " مجاری به معنی چاه، قوددوغ Qudduğ ، قودوق Qudug، خودوقXuduq ، خوداقXudaq در زبانهای مختلف مغولی به معنی چاه و گودال آب، و قوتوغور Qotuğur به معنی گودی و گودال (احتمالا نام منطقه سرحدی "قوتور" در شهرستان خوی مرتبط با این کلمه است).

٥- در کتاب "سیمای خوی" (صدرایی خویی) کلمه خوی مأخوذ از کلمه "قویون ـ قوی" ترکی به معنی میش و گوسفند دانسته شده است.

٦-محمدامین ریاحی نویسنده‌ی کتاب تاریخ خوی بر این باور است که شاید واژه‌ی خوی با جزء آخر نام شهر "اولخو" که دو هزار و ‌١٠٠ سال پیش در همین جا قرار داشته است بی‌ارتباط نباشد. نامهای مکانهائی چون "اولخو" و "حویه‌وه" در سال‌نوشته‌های آشوری، نیز "حویله" در کتاب مقدس که محل آنها ظاهرا مطابقت تقریبی با شهر و منطقه خوی دارد، محتاج ریشه یابی های دقیق از سوی لغتشناسان و زباندانان بی طرف می باشند. گرچه واژه "حویه وه" (حوی+ه وه) فوق می تواند مرتبط با "خوی اووا" (وادی پست)، واژه "حویله" مرتبط با "قویلو" (دشت پائین) و واژه "اولخو" نیز مرتبط با "اؤل خوی"
(وادی مرطوب) شمرده شوند.

٧-ادعا شده است که "در زبان سومری که از سوی برخی از صاحبنظران زبانی پروتوتورک محسوب می شود واژه ای مشابه "خوی" وجود دارد که به معنی سرزمین و دشت کم ارتفاع و پست است. اقوام سومری از آسیای میانه (ترکستان) با گذر از سرزمین آزربایجان به منطقه بین النهرین رفته اند و در طول این مهاجرت، سالها در آذربایجان رحل اقامت افکنده اند و گروههائی از آنها نیز برای همیشه در آزربایجان ماندگار شده‌اند. با توجه به این واقعیت که منطقه تمدن خیز "آراتتا" ذکر شده در کتیبه های سومری عموما با منطقه خوی و کلا غرب آزربایجان و شرق آناتولی منطبق می شود، احتمال اینکه
نام "خوی" یک کلمه سومری به معنی سرزمین و دشت کم ارتفاع و پست باشد زیاد است". با اینهمه در لغتنامه های سومری بررسی شده از سوی اینجانب، به همچو کلمه ای برخورد نشد.

نامهای مشابه:

١-نامهای روستاهائی مانند "قویجوق"، "قویجوق خان"، "قویجاق" و ... و نامهائی چون "قویلار دره سی" مرتبط با ریشه "قوی" به معنی بستر دره می باشند (-جوق و –جاق پسوندهای تصغیراند).

٢-در آزربایجان و ترکستان با دو نام دیگر ظاهرا مرتبط به اسم خوی برخورد می شود: "خییوو"، نام قدمی شهر "پیشگین" (مشکین شهر) و دیگری "خیوه"، شهری در ترکستان ـ ازبکستان.

٣-در آزربایجان شمالی شهری بنام قوبا Qubaوجود دارد. اگر نام این شهر مرتبط با "خوی" نبوده باشد (در شکل قوی+اوبا) احتمالا مشتق از کلمه ترکی قوبا به معنی خاکستری رنگ پریده، زرد رنگ پریده است. فرمهای گوناگون این کلمه در زبانهای ترکی چنین است: قوبا (قاراخانی)، قو Ko (ساری اویغور)، قووا Quwa (تاتار)، قیو Qıw (تاتار)، قی Qі (قیرقیز، آلتائی)، قوو Quw (قزاق، نوقای، قوموق، قاراقالپاق، ازبک)، خیXi (خاقاسی)، خوواXuva (تووا-توفالار)، قوQu (آلتائی). این کلمه به زبان مغولی نیز وارد شده است. قووا Quwa (مانچو)، هوپو Hu-p`o (چینی).

وجه تسمیه:

در وجه تسمیه خوی که از قرن ششم میلادی و به همین شکل فعلی در سفرنامه‌ها بمیان آمده، می بایست به دو مساله کلیدی یعنی نامگذاری مردمی "خوی چوخورو" و شرایط طبیعی آن بویژه محصور شدن آن توسط کوههای پیرامونی توجه نمود:

١- خوی کلمه ای ترکی به معنی وادی پست است. این با صفتی که مردم برای نامیدن این منطقه به کار می برند همخوانی کامل دارد. خویی ها شهر خود را "خوی چوخوروXoy çuxuru " می نامند و معنی آن دشتی است که از مناطق همجوار پایین تر است. شهر خوی در سرزمین نسبتا پستی قرار گرفته است، ارتفاع متوسط جلگه ای که خوی در آن واقع شده در حدود ١١٠٠ متر می باشد که از همه جلگه های مجاور حتی از دریاچه اورمیه نیز پستتر است. پستی جلگه مزبور و دور بودن آن از دریاهای بزرگ سبب تغییرات ناگهانی در هوای آن می گردد. مقدار باران شهرستان خوی نسبت بسایر نقاط آزربایجان بعد از اورمیه در
درجه دوم قرار گرفته و هوای شهرستان خوی اغلب مه آلود می باشد. (هوای قسمتهای کوهستانی و مرزی شهرستان خوی سردسیری و قسمتهای داخلی و جلگه ای آن معتدل و مالاریایی است).

٢-خوی کلمه ای ترکی به معنی مکان جدا و محل حفاظت شده از باد است و این با طبیعت آن یعنی کوههائی که حصاروار این شهرستان را فراگرفته اند همخوانی کامل دارد. کوههای مهم شهرستان خوی که بخط مستقیم در امتداد قله باشکوه و پربرف آغری داغ (آرارات) قرار دارند عبارت است از قله آدرین، کوههای مرزی قطور بنام سلطان سورا، قوچ داغ، کهیر، هران و کوه چله خانه. وجود کوههای حصار مانند فوق مانع نفوذ بادهای سرد زمستانی است و بالنتیجه هوای شهر خوی نسبت به بعضی از شهرستانهای آزربایجان چون تبریز و اورمیه در تابستان گرمتر و در زمستان معتدل تر است. یکی از علل
بارانی بودن شهرستان خوی، وجود کوههای بلند مذکور است که در مقابل بادهای رطوبی قرار گرفته و با سرد کردن هوای مجاور و تمرکز بخار آب، شرایط اشباع شدن را فراهم می سازند.

ریشه شناسی و وجه تسمیه های نادرست

نهادهای رسمی ریشه کلمه خوی را در زبانهای پهلوی، فارسی، کردی و یا ارمنی جستجو کرده اند:

١-گویا در زبانهای فارسی و پهلوی کلمه ای به شکل "خی" و به معنی عرق و عرق تن موجود بوده است (در پهلوی Xvai و در شاهنامه فردوسی خَی Xәy). عده ای از ناسیونالسیتهای فارس و فارسگرایان نام شهر خوی را مشتق از این کلمه دانسته اند. حال آنکه صرف وجود کلمه ای مشابه "خوی" در زبان پهلوی و یا فارسی دلیل بر ریشه گرفتن نام شهر خوی از آن کلمه نمی باشد. بلکه این واقعیت می باید با دیگر واقعیتها و خصوصیات تاریخی، فرهنگی و زبانی منطقه نیز همخوانی داشته باشد. درست است که زبان فارسی از قرون پنجم و ششم در آزربایجان و در کنار زبان عربی به عنوان زبانی ادبی به کار گرفته
شده است، ولی مردم آزربایجان هرگز به زبان فارسی و یا یکی از منشعبات آن سخن نگفته اند و قوم فارس نیز در هیچ برهه ای از تاریخ، نه در خوی و نه در هیچ منطقه دیگری از آزربایجان سکونت نداشته است. علاوه بر آن در تاریخ سنتی مانند کاربرد زبانهای خارجی از طرف خلق ترک برای نامیدن اماکن جغرافیائی خود وجود نداشته است. از اینرو، ریشه شناسی نامهای جغرافیائی آزربایجان بر اساس زبان فارسی و یا دیگر زبانهای ایرانی معاصر و یا باستانی، از اساس بی پایه، غیرمنطقی و نامعقول است.

٢- عده ای از ناسیونالیستهای افراطی کرد مطرح می کنند که "واژه خوی در‌ زبان کردی به معنای نمک و نمکزار است و شهر خوی به واسطه وجود معادن نمک غنی متعددی در این منطقه، به خوی معروف شده است، ... از آن‌جا که کردان بازمانده‌ی مادها بوده‌اند و یا این‌که به گفته‌ خودشان مادها از آنها هستند و تاکنون زبان باستانی خود را که گونه‌ای از زبان پارسی باستان است، حفظ کرده‌اند، می‌توان گفت که ساکنان کنونی خوی از مادها بوده‌اند و آنها مسکن خود را به‌دلیل وجود معادن نمک در این ناحیه ساخته‌اند".

این ادعا که کردان بازمانده مادها هستند و یا مادها از کردان، ادعائی تماما بی پایه و غیرعلمی است و با حقایق تاریخی همخوانی ندارد. انتساب مادها به اقوام ایرانی زبان و یا آریایی نژاد و ارتباط بر قرار کردن بین زبان کردی و پارسی باستان آنهم با زبان مادان که از آن حتی یک نوشته و یک سطر در دست نمی باشد نیز، پایه و بنیان درستی ندارد. وانگاه مادها و پارسی باستان و کردی و .... چه ربطی به نامهای جغرافیای سرزمین آزربایجان که در چند هزاره اخیر مسکن اقوام ترک و آلتائی و پیش از آن هیتی‌ها، هورری ها، قوتتی ها، لولوبی ها، اورارتوها و مانناها و سومرها و...
بوده است دارد؟

٣-ارامنه که بر بخشهائی از سرزمین آزربایجان ادعاهای ارضی داشته و دارند، برای خوی نیز مانند بسیاری از اسامی جغرافیایی آزربایجان، ریشه شناسی ای ارمنی ایجاد کرده و آنرا کلمه‌ای ارمنی به معنی قوچ دانسته اند. حال آنکه ارامنه، در طول تاریخ هرگز این شهر آزربایجانی را خوی نخوانده و به جای آن همواره نام "هیر" را بکار برده اند.

نتیجه

خوی نام شهر و شهرستانی در آزربایجان است. این نام بسیار قدیمی از ریشه قوی Qoy, Quy به معنی وادی پست و یا قوی Quy به معنی منطقه تجرید شده و به احتمال کمتری از ریشه قویQoy به معنی در پائین واقع شده می باشد.

مهران بهاری

چهارشنبه، ٢٦ نوامبر- ٢٠٠٨
اودگون، اولو سویوق آیی، سیچان ایلی
Odgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler. blogspot. com/

سابقه تاریخی شهر سلماس

مفرد — Sun, 11 Oct 2009 00:13:13 GMT

با سلام . مدتی هست که ما هم به قول معروف قاطی مرغ ها شدیم و به عبارتی ازدواج کردیم و این دلیل دیر به دیر آپدیت شدن سایت هست که امیدوارم مجددا وقت کنم تا هر روز نتایج وبگردی هایم را در آن انعکاس بدهم .

در اولین گام بعد از تاهل به رسم قدردانی از همسرم بهتر دیدم به سابقه تاریخی شهری اشاره کنم که احساس تعلق خاطر بیشتری از این به بعد نسبت به آن خواهم داشت چون سِوای مادرم ، همسرم زاده و بزرگ شده سلماس هست . پس این را تقدیم می کنم به همه سلماسی ها و کسانی که می خواهند با سلماس و سابقه تاریخی آن آشنا شوند

سلماس یکی از شهر های قدیمی کشور در استان آذربایجان غربی است اسکان بشری در آن به دوره عصر حجر برمی گردد مطابق آثاری که در نتیجه کاوش ها و حفاری ها از (کول تپه ) در سال 1371بدست آمده قدمت 9000سال قبل می رسد .

سلماس در هزاره های قبل از میلاد با داشتن با داشتن طبیعتی زیبا و کوههای سرسبز و پر آب همواره ماوای گروهی از انسانهای باستانی بوده است در سال 1919میلادی غار های در کوهستانهای نزدیک سلماس از جمله مکانهای اولیه استقرار در دهها هزار سال قبل بوده اند با مطالعات باستانی شناسی از تپه های اطراف سلماس قدمت آن در حدود نه هزار سال قبل ( هفت هزار سال قبل از میلاد ) تخمین می زنند و به تحقیق اولین قوم مشخص در سلماس اقوام سومری بودند .

و بعد ها اولاد سومریان پروتوتورک ( ترکان باستانی )و سپس گوتیها و گلیزانیها ( حاکم گلیزانیها در سال 823 قبل از میلاد وارد اتحاد اوراتویی ضد آشوری شد ) همگی در منطقه موجد تمدن بسیار در اعصار خیلی قبل حدود پنج هزار سال قبل بودند . بعد ها در هزاره اول قبل از میلاد در زمان حکومت اوراتورها در سایه اقدامات آنان در این منطقه شهر اولهو بوجود آمد این شهر باستانیدر غرب روستای اوله ( اولق ) کنونی و در رو بروی کوه قارنی یاریق در کنار رود خانه زولا قد بر افراشت ( اوله و اولهو که هر دو از یک ریشه اند به معنای تقسیم می باشد . در این محل آب رودخانه به چندین قسمت تقسیم می شد . در معنی دقیق آن یعنی محل تقسیم آب ) . این شهر و آبادیهای اطراف آن لشکر کشتی هشتم سارگن دوم پادشاه آشور به سال 714 قبل از میلاد ویران گردید . در اطراف دشت قلعه های قارنی یاریق – دریک – کافیر قلعه سی در غرب کهنه شهر و شرق روستای زرین دره – قلعه چهریق و قلعه هدر و زنجیر قلعه درکنار روستای تمر از قلعه های دوره اورارتویی می باشند که در دوره های بعدی نیز مورد استفاده حاکم وقت قرار می گیرفت .

از شاخص عای تمدن اورارتو حفر انهار و قنوات و کندن دریاچه ها و استخر های دستی برای آبیاری اراضی و دیگر احداث ابنیه عظیم برکوهها و تبدیل اراضی بایر به مناطق دایر و مزروع مهارت خاصی داشتند که این کار ها بیشتر بدست اسیران جنگی و بردگان انجام می گرفته است .

بعد از ویرانی الهو در دوره ها ی بعد شهری دیگر در شمال غربی آن در کنار رود دریک به نام سلماس شکل می گیرد . در منابع یونانی از این شهر به نام سیمباس نام برده شده است از جمله در نوشته های استرابون در سال 20میلادی . در دوره اشکانیان این نطقه بصورت حایل بین دو امپراتوری پارت و روم بودو بارها صحنه نبرد دو قدرت بزرگ بوده است .

موسس سلسله ساسانی اردشیر بابکان پس از تصرف این منطقه آن را ضمیمه متصرفات خود کرده و یادگار این پیروزی بدستور شاه ساسانی در 12کیلومتری جنوب شرقی سلماس بر سر راه سلماس به ارومیه نرسیده به روستای خان تختی در کوه پیرچاوش بر روی تخته سنگی حکاکی شده است .

پس از ظهور دین اسلام ، مسلمانان در سال 20هجری قمری این منطقه را به تصرف خود در آوره اند به نوشته بلاذری در فتوح البلدان سلماس شهری آباد بود و خراج آن بیت المال موصول ریخته می شد . مورخین و جغرافی نویسان بعد ار اسلام همگی ا سلماس مطالب مختلفی نوشته اند از جمله این حوقل در کتاب صور الارض که به سال 368 قمری تالیف یافته سلماس را شهری متوسط ، آباد ، پرجمعیت و پر نعمت که در آن قصر های بلندی از سنگ ساخته شده ، توصیف کرده است .

در طول دوره صفوی بطور کلی مرز ایران و عثمانی محل برخورد قوای دو کشور گردید . این شهر در دوره صفویه جندین با اشتغال گردید بطوریکه یکبار به مدت 18 سال در اختیار عثمانیها بوده است ( از سال 994تا 1012 قمری ) تا اینکه بدست عباس آزاد گردید . در این جنگ شهر سلماس بطور کامل نابود و دیوارهای آن تخریب شد . ولی نام سلماس به محال سلماس اطلاق شد . با کاهش نفوس سلماس ، ترکان لک به سلماس کوچیدنده شدند .

بعد از صفویه در دوره های کوتاه مدت افشاریه و زندیه ( 1148 ق تاجگذاری نادر شاه 1193 ق مرگ کریم خان زند ) منطقه سلماس و خوی از سال 1167ق تحت اختیار احمد خان دنبولی بوده است ( متوفای 1200قمری که وی در آبادانی این منطقه نقش زیادی داشته است . از جمله اینکه قصبه دیلمقان که تقریبا در حدود700قمری بدست تاج الدین غلیشاه تبریزی با حفر قناتی ( بنام خودش ، قنات علیشه نامیده می شد ) بوجود آمده بود ، را توسعه داده است . در این مورد میرزا حسن زنوزی در کتاب ریاض الجنه می نویسد احمد خان دنبولی دیلمقان را با رویش ( حصاری ) عظیم کرد و آن را شهر چه ساخت و دکاکین و حمامات و مساجد و رباطات و عمارات عالیه در آن بنا نمود . و اولادش هم در آبادی آنجا کوشیدند. امیر خان دیلمقان را مرکز ولایت سلماس انتخاب کرد.

از جمله اقدامات دیگر وی ساختن سدی محکم بر روی ضلع غربی دریاچه مصنوعی شهر سلماس به نام گؤل می باشد که امروز نیز در کهنه شهر پابرجاست .

لازم به توضیح است که احداث این گؤل به دست او اوراتور ها صورت گرفته بود باغ بسیار مشهور وی در کنار سلماس آن روز کهنه شهر امروز بنام خان باغی هنوز در اذهان مردم باقی مانده است. از سال 1226ق حکومت سلماس و خوی بدست فتحعلی دولوی قاجار پدر زن فتحعلی شاه قاجار و نیای مادری نایب السلطنه بوده است ، در سال 1232هـ .ق . اکراد بلباس ساکن خاک عثمانی به حدود سلماس و ارومیه تجاوزاتی داشتند که سرکوب شدند .

در سال 1237هـ.ق اکراد عثمانی دوباره به حدود سلماس تحاوزاتی کرده بودند . که عباس میرزا نایب السلطنه وحاکم آذربایجان ، یوسف خان سپهدار گرجی را برای دفع آنان به آن حدود روانه نمود ، پس از قلع و قمع اکراد نائب السلطنه در همین سال با مرگ فتحعلی خوان ، پسرش به نام امیر خان سردار را به سمت حکومت و فرماندهی قوای سلماس و خوی و توابع آن تعیین نمود .

اولین اقدام امیر خان سردار در سال 1238 هـ .ق انتخاب دیلمقان به مرکزیت سلماس بود .

منطقه سلماس در سال 1242 به اشغال نیروی متجاوز روسی در آمد و بعد از قرار داد ترکنچای نیروهای روسیه آنرا تخلیه کردند . در جریان انقلاب مشروطیت مردم شهر دیلمقان همگام با دیگر شهر های منطقه فعالیت چشمگیری داشتند و در سال 1325 هـ . ق مجلسی بنام مشروطیت در تحت ریاست حاجی پیشنماز افتتاح گردید . در همین سال اولین مدسه به سبک نوین به همت میزا سعید سلماسی و به مدیریت ناجی بیگ اسلامبولی بنام سعیدیه در شهر دیلمقان افتتاح گردید . بانی این مدرسه در سال 1287 شمسی . در نبرد مشروطه خواهان و ضد انقلابیون در اطراف خوی جان باخت .

در اواخر سال 1290 ش نیرو های روسی سرزمین آذربایجان و از جمله ولایت سلماس را اشغال کردند . در سال 1293 ش جنگ جهانی اول شروع گردید و در سال 1294ش سربازان عثمانی ارامنه و آسوریان شرق آن کشور را به دلیل همکاری با سربازان روسی و حمایت از آنان در جنگ علیه عثمانی از محل زندگی خود تبعید کردند این آوارگان به مدت دو سال توسط مردم سلماس و ارومیه پذیرایی شدند. در سال 1296 انقلاب کمونیستی در روسیه اتفاق افتاد و حکومت جدید آن کشور خود را از جنگ کنار کشیده و نیروهای خود را از ایران فراخوانده . در زمستان همین سال افراد ارمنی و آسوری رانده شده از عثمانی همراه با مسیحیان بومی که مردم محل آنان را ، جیلو می نامیدند ، مسلح شده و در آذربایجان نیزبه نفع متفقین با دولت عثمانی وارد جنگ شدند.

بعد از اندکی مدتی آرامش در ولایت سلماس ، طبیعت نیز به نوبه خویش قهر و در غضب خود را در حق این مردم عملی کرده ودر شب 16اردیبهشت 1309شمسی زلزله ای به بزرگی 2/7 در مقیاس امواج درونی دشت سلماس و آبادیهای آن را در هم کوبید . و در حدود 2500تن در زیر آوار ها جان سپردند در این حادثه دیلمقان و کهنه شهر و روستاهای اطراف به کـلـی تـخریب شـدنـد بعـد زلزلـه در شمـال غربی ویرانـه های دیـلمـقان ، شـهری جدیـد به مـهندسی

اسد ا…خاور با مشورت مهندسین آلمانی احداث گردیدکه از آن روز به بعد بنام شاهپور نامیده شد .

در شهریور 1320شمسی کشور ایران مورد تهاجم دو دولت شوروی و انگلیس قرار گرفت و این منطفه به اشغال روسها در آمد،تااینکه در بهار 1325 این شهرستان و به طور کلی خاک ایران را تخلیه نمودند.

از 21 آذر 1324 تامدت یک سال آذربایجان و سلماس تحت کنترل فرقه دمکراتیک که از سوی روسها سازمان یافه بود قرار گرفت . در طی یک سال نام شهر دوباره به سلماس برگردانده شد .

شهرستان سلماس در اولین تقسیمات کشوری که در سال 1316 شمسی به عمل آمد و ایران به ده استان وچهل و نه شهرستان تقسیم گردید ، بنام بخش شاهپور از خوی محسوب شد ، تا اینکه این بخش در سال 1337به شهرستان تبدیل گردید بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نام این شهر و همچنین شهرستان به سلماس تغییر نام یافت.

منبع : http://www.salmas-mash.4t.com

سیمیتقونون خویداکی جینایت لری (جنایات اسماعیل سیمیتقو در خوی)

مفرد — Fri, 18 Sep 2009 12:19:04 GMT

جیلوولارین عصیانی سونا چاتاندان سونرا عثمانلی اوردوسو باتی آزربایجان توپراقلارینی ترک ائتدی. تورک – عثمانلی لارین بو توپراقلاردان چیخماسی ایله یاناشی باتی آزربایجان یئنی بیر قانلی اولایین تانیغی اولدو.بو کئز بو اولای ائرمنی لر ساریندان یوخ بل بو توپراقلاردا دوز یئییب دوزدان سیندیران کوردلر وریندن اوز وئردی.تاریخ بویو دؤولت سیز یاشاییب یابانجی لارا قول اولاراق همشه عصیان حالیندا اولان کوردلر بو دفعه اسماعیل سیمیتقونون باشچیلیغی ایله اینگیلیس دؤولتی نین حیمایتی آلتیندا باتی آزربایجان بؤلگه سی اؤزه للیکله اورمو وسالماس شهرلرینده هئچ بیر زامان اونودولمایان وحشی جه سینه جینایت لره ال آتیب تورک – آزربایجانلی لاری قادین ایله قوجا دئمه دن اؤز قانلارینا بلشدیردیلر.بو آرادا خوی شهری ده بو جینایت لردن مصون قالمادی آنجاق شهرین اؤزه ل دورومو و خویلولارین دیره نیشی اوچون سالماس یاخود اورمویا تای قانلی آنلارین دا تانیغی اولمادی.آما یئرینده ایسه ایسماعیل سیمیتقونون جینایت لریندن ده ایراق قالمادی.

ایسماعیل سیمیتقو شکاک ائلی نین بؤیوگو تاریخین رحیم سیز جانی لریندن ساییلاراق اؤز جینایت لرین 1297-ینجی ایلین قیشیندا عثمانلی لارین گئتمه سی آردیندان باشلادی.یاخین دؤرد ایل سوره ن بو جینایت لر باتی آزربایجانین قانلی تاریخینه یئنی بیر قانلی صحیفه لر آرتیردی.

1298 – ینجی ایل اردیبهشت آییندا سیمیتقونون سالماس و خوی آراسیندا یئرله شن کندلر اؤزه للیکله قاراتپه گدیگینده ییرتیجیلیق خبری خویا چاتاراق بیر سیرا خویلولاردان تبریز و تهرانا تئلگراف گؤنده ریب بو مسئله یه اعتراض ائتدی لر.اردیبهشتین آخیر گونونده سیمیتقونون عسگرلری سالماس ایله خوی آراسیندا یئرله شن 12 کندی غارت ائتدی لر.بو مسئله نین آردیجا خویلولار سیلاح لانیب شهری ساوورماق اوچون حاضیرلاندیلار.

خوردادین 8-ینجی گونو صبح چاغیندا سیمیتقونون آتلی لاری خویون گونئیینده یئرله شن غضنفر داغلارین آلیب کندلری حه شه ریده دک تالان ائتدی لر.بو خبر خویا چاتاراق شهردن مسلح آتلی لار گونئیه ساری یولا دوشوب سیمیتقو آتلی لاری ایله ساعات دؤرده دک دؤیوشه رک یاغی لری گئری اوتورمایا مجبور ائتدی لر.بو دؤیوشده 5 نفر قاراشاوان کندیندن شهید اولدو.

خوردادین اونوندا سیمیتقونون یاخین دوستو و سونرالار سیمیتقو ساریندان اورمویا والی گئدن تیمور آقا آدلی بیر شخص دن خویلولارا بو مضمون دا بیر مکتوب گلدی:"ایسماعیل آقا سیمیتقو منی خویا گلمه یه مامور ائدیب دیر.بورایا دک سیزه اوچ دفعه مکتوب گؤندرمیشم آنجاق هله بیر یانیت گلمه ییب دیر.یا اونلاری تحویل وئرین یا دا ایذن وئربن اؤزوموز گلیب اونلاری مجازات ائده ک."

بو زامانلار مکرم الملک آدلی بیر کس تبریزه حؤکمرانلیق ائدیردی.بو شخص ایسماعیل سیمیتقونو اؤلدورمک نیتی ایله پست ایداره واسیطه سی ایله سیمیتقویا بیر بمبا گؤنده ریر.بو بمبا ایسماعیل سیمیتقونون قرارگاهیندا پارتلایاراق نئچه نفر اؤزه للیکله سیمیتقونون علی آقا آدلی بیر قارداشی دا اؤلدورولور.بو اولایین آردیجا سیمیتقو اینتیقام آلماق بهانه سی ایله اؤز غارت لرین باشلاییر.ایلک اؤنجه بو بمبا خویدان پست ایداره سینه وئریلمه سی اوچون ظن لر جهانگیر میرزا آدلی بیر وطن پرور شخصه گئدیر.

جهانگیر میرزا اولو بیر اینسان و خویلولارین سئودیگی بیر سی ایدی.بو شخص مشروطه زامانیندا آزادلیق یولوندا موجاهید اولوب ایستیبدادا قارشی دؤیوشموش ایدی.سونرالار 1291-ینجی ایل مشیرالدوله پیرنیانین وزارت زامانی خویون کولتوره ل نماینده سی سئچیله رک خوی دا مدرن کولتورون بینؤوره له رین قویانلاردان اولوب ایلک مدرن مدرسه لرین تیکدیریلمه سی بو شخصین آدی ایله باغلی دیر.اؤرنک اولاراق امیر کوچه سینده سیروس مدرسه سی نی جهانگیرمیرزا تیکدیریب دیر.سیمیتقودا بئله بیر اینسانین خوی دا اولماسین اؤز شوم نیت لرینه قارشی بیله رک یانلیز بیر عده مرتجعین شایعه و ظن لرینه دایاناراق جهانگیر میرزانی اؤلدورمک قرارینا گلدی.بو اوزده ن سیمیتقو جهانگیرمیرزا ایله بیرلیکده خویون آتلی لارباشچی سی و کئچن زامانلاردا کوردلر ایله دؤیوشوب اونلاری گئری چکیلمه یه مجبور ائده ن میرهدایتین تسلیم اولونماسین ایسته دی.محمد ولی خان سپهسالار تنکابنی آزربایجانین او زامانکی لیاقت سیز والی سی یو ایسته گین قبالیندا باش اییب خویون والی سین مامور ائده رک جهانگیر میرزا ایله میر هدایتی توتوقلاندیریر.جهانگیر میرزا و میرهدایت ایله بیرلیکده قازاق خانانین یئنی استعفا وئرمیش باش افسرلریندن محمد علی خان آدلی بیری سی ده توتوقلانیر.

22-خورداد صبح چاغی بو اوچ نفری تبریزه آپارماق بهانه سی ایله سیمیتقونون مرکزی قرارگاهی ساییلان چهریقه گؤنده ریرلر.کسروی میرهدایتین قولوندان یازیر:"من توتوملارین آنلایاراق جهانگیرمیرزایا دئدیم:بیزی چهریقه آپارماق ایسته ییرلر .گل دیره نیب ایستک لرینه باش ایمه یک.آما جهانگیرمیرزا قبوا ائتمه ییب دئدی:یوخ ، بیزه سؤز وئریب لر بیزی تبریزه گؤنده رسین لر.بو اوزده ن من چاره سیز قالیب یانلیزجا قاچدیم."

میر هدایت ایمام کندینده قوروقچولاری آلداتیب اللریندن قاچدی.آما جهانگیر میرزا ایله محمد علی خان چهریقه آپاریلاراق سیمیتقویا تسلیم ائدیلیب اوچ گون دوستاق دا قالاندان سونرا شکنجه آلتیندا تانری یا قووشدولار.سیمیتقو بونا دا ایکتیفا ائتمه ییب رحمت لیک جهانگیر میرزانین دؤرد ال-آیاغین ناجاق ایله دؤرد تیکه ائده رک هره سین بیر داشین اوستوندن اوچوروما توللادی.

سیمیتقو آزربایجان والی سی نین گوج سوزلویو و یابانجی دؤولت لرین حیمایتیندن فایدالاناراق گونو-گوندن اؤز جینایت لرینه آرتیردی.رحمت لیک جهانگیر میرزانین شهید اولونماسیندان سونرا سیمیتقو عسگرلری قطور چاییندان آیریلیب خویون باتی کندلرینی سوواران سویو کسه رک وار کندینه یوروش ائدیب 6 نفری شهید ائتدیلر.

تیر آیی نین اوچونده جهانگیر میرزانین شهادت خبری خویا چاتیب خویلولاری آغیر بیر ماتمه باتیردی.شهرین بوتون اهالی سی قارا گئیینیب حاکیم لری بو اؤلوم اوزره قیناییردیلار.دؤولت ده بو اعتراض لاری آرتیق یوکسلمه سین دئیه دؤرد بازاری مشروطه چی نی یاخالاییب سورگونه گؤندردی.آنجاق اعتراض لاری یاتیردا بیلمه دیکلری اوچون خویون حاکیمی مهر آیی نین اون اوچونده حکومتی بوشلاییب تبریزه قاچدی.ایکی هفته خوی حاکیم سیز اولاراق مهر آیی نین 29-اوندا سپهدار تنکابنی دن بیر تئلگراف یئتیشیب میرزا علی اکبر خان خویا حاکیم اعلان اولوندو.بو حاکیم ده خویلولارین نیفرتی قارشیسیندا ایکی آیدان چوخ داوام گتیره بیلمه ییب آذر آییندا خویو ترک ائتدی.

1298-ینجی ایل آذرین سون گونلرینده لکیستان فاجعه سی اوز وئردی.ایل اؤنجه سیمیتقو سلطان احمد کندینه یوروش ائدیب چوخلو اینسانلاری شهید ائدندن سونرا قادین ایله اوشاقلارین اسیر آپاردی.سونرا 4000 آتلی ایله قره قیشلاغی محاصره ائتدی.بیر گون ساواش سوردو آنجاق سیمیتقونون اوردوسو اوستون گله بیلمه دیگی اوچون گئجه یاریسی توپ واسیطه سی ایله قره قیشلاغی احاطه ائده ن دووارلاری ییخیب شهره گیردیلر.سیمیتقونون بو یوروشنده 2000 نفر اهالی دن شهید اولدو و 500 نفر دیری قالیب قاچانلاری دا هاوانین سویوقلوغوندا یولدا قالیب جان وئردیلر.لکیستان فاجیعه سی نین خبری خویا چاتاراق اهالی تهران ایله تبریزه تئلگراف گؤنده ریب یاردیم ایسته دیلر.بو ایسته گین قبالیندا اؤنجه ماژور میر حسین خان 1000 نفر عسگر ایله شرفخانایا ساری یولا دوشدو.سونرا تبریزین قازاق لاری خویا گؤنده ریلدی.خدادخان سیف السلطنه خویلولاری بسیج ائتمه سوروملوسو اولدو. نیرولار هر یؤندن تئزلیکله خویا چاتدی لار.500 نفر مسلح آتلی یئکانات دان گلدی.میرزا نور الله خان یئکانی ده بیر عده سیلح داشی ایله بیرگه تبریزدن خویا ساری یولا دوشدو.خویون بوتون اهالی سی سیلاح لانیب گله جک گونلری گؤزله ییردی.بوتون نیرولارین بسیج ائدیلمه سیندن سونرا 1298-ینجی ایل دی آیی نین 20-سینده 3000 نفرلیک بیر اوردو سالماسا عزیمت ائتدی.بهمینین 5-ینده سالماسین مرکزینده یئرله شن دیلمقان دا کوردلر ایله آغیر بیر ساواش اوز وئردی.بو ساواش دا 300 نفر دؤولتی لردن شهید اولدو آنجاق کوردلره غالیب گلیب سالماسی آزاد ائتدی لر.کهنه شهرین دؤولتی لرین الینه دوشمه سی ایله یاناشی سیمیتقو چهریقه قاچدی.آما یئنه ده ساواش سوروله رک چهریق ده محاصره اولوندو.سیمیتقونون ایشی بیتیریلمک اوزره ایدی کی عسگرلره یوخاریدان بیر فرمان گله رک ایره لی له مک هابئله چهریقین محاصره سینه سون قویولدو.

19-ایفند خویون کوچه لرینده سیمیتقونون عفو اعلانی یاپیشدیریلمیش ایدی.سونرالار بللی اولدو بو عفو آزربایجانین او زامانکی شوونیست والی سی عین الدوله ساریندان وئریلیب دیر.بو عفودن سونرا سیمیتقو نئچه مدت تالان لارینا سون قویدو آنجاق خفادا یئنه ده اؤز شوم نیت لرین اؤنه چیخارتماق اوچون نیظامی جهت دن گوجله نیردی.

1299-اونجو ایلین قیشیندا ارشدالممالک سیمیتقونون یانینا گئدیب یئنی دن سیمیتقونو عصیانا چاغیردی.سیمیتقودا زامانی مغتنم بیلیب بیرداها تالان ایله جینایته ال آتدی.سیمیتقونون یئنی دن جینایت لری باشلانان زامان نموخان ایلخانی آدیندا بیر کس خوی دا حؤکمرانلیق ائدیردی.سیمیتقو خویا تئلگراف گؤنده ریب بو شخصین خویدان چیخاریلماسین ایسته دی.تئلگراف خانانین رئیسی بو پیغامی خویلولارا اعلان ائتمه ییب ماکی سرداری نین واسیطه سی ایله آزربایجانین والی سی مخبرالسلطنه یه اطلاع وئردی.مخبرالسلطنه ده بئله یانیتلادی:"اورانین حؤکمرانلیغی سیزه وئریلیب دیر.نئجه بیر کوردون الیندن گله بیلمه ییرسینیز؟نه قدر نیرو گرهکیرسه قوللوغونوزدا قویولاجاق."سرداردا بو یانیتا آرخالاناراق خویلولارا بئله سسلندی:"راحات اولون.سیمیتقونون جاوابی من ایله،تئزلیکله یئترینجه نیرو گؤنده ره جه یم."

دی آیی نین اوللرینده بیر سیرا عسگر ماکی دان خویا یئتیردی.خویون عسگرلر ایله عادی کوتله دن سیلاح لانان لاری خوی ایله سالماس آراسیندا کندلرده یئرلشدیلر.تبریزدن ده 300 قازاق ایله ژاندارم حویا چاتدی.1300-ینجی ایل فروردین آییندا شکریازی ده سیمیتقو ایله اوچ گئجه- گوندوز آغیر بیر چاتیشما اوز وئردی.بو چاتیشمادا ماکی دان گلن نیرولار یاردیم ائتمه ییب سیمیتقو غالیب گله رک دؤولتی عسگرلر دیزج دیزه ده ک گئری چکیلدیلر.خوی نیرولارین باش قوماندانی خدادخان سیف السلطنه تبریزه گئدیب ماکی عسگرلرین یاردیم ائتمه مه سی اوچون خوی حاکیمیندن مخبرالسلطنه یه شیکایت ائتدی. خوردادین بئشینده نموخان ایلخانی 50 آتلی ایله زئوه کندینه گئدیب سیمیتقونون یاخینلاریندان ساییلان عمرآقا ایله گؤروشدو.خویا قاییدان زامان شهرین باشچی لاری نموخان دان عمرآقا ایله گؤروشمک سببین سوروشدولار آنجاق نموخان یانیتلامایاراق دئدی:"سیزه ربطی یوخدور.سیز مندن یانلیز امنیت ایسته یین!"بو گونلرده خدادادسیف السلطنه تبریزدن 200 ژاندارم ایله گئری دؤندو.20-مهر سویوق بولاق فاجعه سی نین خبری خویا چاتدی. سیمیتقو سویوق بولاغی فتح ائده رک 400 ژاندارمی گولله یه باغلاییب شهری تالان ائتمیش ایدی.بو اوزده ن شهرین آغ ساققاللاری یئنی دن توپلانیب اؤزلری شهری ایداره ائتمک ایسته دیلر.توتوم بئله اولدو کی شهرین بوتون اهالی سی سیلاح لانیب هر گئجه 300 نفر شهرده قوروق وئرسین.15-آبان تبریزین 14-ونجو ژاندارمری هنگی محمدپولادین نین قوماندانلیغی ایله خویا گلدی.بو هنگین گلمه سی ایله شهر تعطیل اولونوب توکانلار باغلاناراق بوتون اهالی سیلاحلاندی.25-آبان دؤولتی نیرولار ساواش نیتی ایله سیمیتقونون قرارگاهی سارینا یولا دوشدولر.آنجاق 28-آبان چوخلو تلفات وئرمک له اؤنجه دیزج دیزه سونرا خویا گئری چکیلمه یه مجبور قالدیلار.آذرین ایکی سینده دؤولتی نیرولار مین قبضه سیلا ح ایله بیر میلیون قورشون خویلولاردان ایسته دیلر.اوچ گونون ایچینده نیرولارین بو ایسته گی یئرینه یئتیریلدی.سه شنبه 28-آذر ساواش یئنی دن باشلاندی.بیر گون سوره ن بو ساواش دا نهایت کوردلر غالیب گلیب دؤولتی نیرولار 445 شهید وئرمک له گئری چکیلمه مجبوریتینده قالدیلار.شهید اولانلارین جنازه سی خویا گتیریلیب آغلار گؤزلر ایچینده توپراغا تاپشیریلدی.آزربایجانین والی سی مخبرالسطنه نین بؤیله لیاقت سیز ترپنمه سی اوزره 12-بهمن تبریزین 14-ونجو هنگی عسگرلری اؤنجه اؤز قوماندانلاری محمدخان پولادینی یاخالادیلار سونرا تبریزه گئدیب مخبر السلطنه یی دوستاق ائتدیلر.سرتیپ حبیب الله خان پیمانی بو خبری دویونجا اؤز نیرولار ایله تبریزه گئدیب مخبرالسلطنه یی خیلاص ائتدی.آنجاق مخبرالسلطنه آرتیق آزربایجاندا قالا بیلمه ییب 22-بهمن ده تبریزی ترک ائتدی.

1301-ینجی ایل ده سرتیپ امان الله میرزا جهانبانی ایرانین قوزئی باتی سی نین فرماندهی سئچیلیب بو بؤلگه ده سیمیتقو عصیانی نین یاتیریلتما سوروملوسو اولدو.جهانبانی ده 15000 نفرلیک بیر اوردو ایله بو گؤره وی یئرینه یئتیردی.اؤنجه موردادین دؤردونده دؤولتی گوج لر نئچه یؤندن یوروشه باشلاییب بیر گون عرضینده کوردلری مغلوب ائده رک سالماسی آزاد ائتدی لر.سونرا چهریقه ساری یولا دوشوب موردادین 20-سینده چهریق ده ایشغال اولوندو.چریقین اله کئچیریلمه سی ایله یاناشی سیمیتقو تورکییه یه قاچدی.آما ایکی ایل سونرا ایرانا قاییدان زامان اؤلدورولدو.

http://batiaz.com/index.php?option=com_content&task=view&id=337&Itemid=9

به مناسبت نودمین سالگرد حماسه مقاومت خویی ها در برابر ارامنه

مفرد — Sun, 29 Jun 2008 17:51:10 GMT

روزی فراموش نشدنی در تاریخ خوی

اورین مقدم - هفته نامه اورین خوی

»"جنگ«" همیشة زمان واژة نحس و بدبختی‌آوری برای نوع بشر بوده است. مرگ، کشتار، دربه دری، گرسنگی و برباد رفتن بنیان‌های اولیه اجتماع از بارزترین نتایج هر جنگی است. خصوصاً اگر جنگی در کل عالم فراگیر شود آنگاه هم خسارات ناشی از آن به مراتب بیشتر بوده و هم خاموش گردانیدن شعله‌های سوزان آن به سختی ممکن خواهد بود.

جنگ جهانی اول نیز از جملة آن بلایای خانمان‌سوزی بود که همراه با سرتاسر جهان، بخش‌های وسیعی از ایران خصوصاً آذربایجان را طعمه نحوست خویش ساخت و بسیاری از بی گناهان را به کام مرگ فرستاد.

اما با همه این تفاصیل، یکی از ویژگی‌های جنگ و روزهای سختی ظهور شخصیت اصلی و درونی افراد و جوامع است. به قول امین الشرع در کتاب خاطراتش "»مقام آن رسید که باز مرد از نامرد شناخته شود و مردان دلیر غیور اسلام فطرت را گاه امتحان فرا رسید که از رستم های در حمام و اشخاصی که مانند زنان تمامی قوه ایشان به همان زبان بسته شده امتیاز یابند.

خوش بود گر محک تجربه آید به میان/ تا سیه روی شود هر که در او غش باشد

حقیقتاً امتیاز مردان مرد روزگار با زن فطرتان نابکار در این مواقع حاصل آید وگرنه در موقع امنیت و خوشی روزگار همواره این قبیل مردم نامرد فطرت به چاپلوسی زبان و گفته‌های به حقیقت خود را بر اهل عالم مشتبه کرده بلکه پیشقدم تر خواهند بود."«

در مورد حوادث سال‌های جنگ جهانی اول و پس از آن و اتفاقات اکثراً شومی که در آن سال‌ها در آذربایجان روی داده است منابع بسیاری داد سخن داده‌اند و حق مطلب را هر یک به گونه‌ای ادا کرده‌اند، اما متأسفانه پس از گذشت نزدیک به یک سده از آن سال‌ها غبار فراموشی بر اذهان مردم فرو نشسته و بسیاری از مردممان آن سال‌های درد و رنج و اسارت و حماسه را به سادگی از یادها برده‌اند. حال آنکه شایسته بود کاری شود که تجارب گرانبهای آن سال‌ها که به بهای جان هزاران انسان بی گناه به دست آمده بودند، نه تنها به بوته فراموشی سپرده نشوند، بلکه همچون چراغی همیشه تاریخ برای روشن کردن راه پیش روی مردم فروزان بمانند.

نقل حماسة مقاومت و پایداری خوئیان در مقابل ارامنه متجاوز نیز که گاهی برای بعضی از مشتاقان مسائل تاریخی قضیه‌ای تکراری محسوب می شود، امری در همین راستاست. بسیاری از مردم همین مردم شهر خوی نمی‌دانند که پدران دلاورشان چگونه جان با ارزش خویش را در طبق اخلاص نهادند و برای دفاع از ناموس و دیار آبا و اجدادی خود کمر همت بستند و کاری کردند کارستان. کاری که نه تنها سبب سربلندی آنها شد، بلکه بسیاری از هم‌کیشان و هم‌وطنانشان را نیز از چنگال دیوسیرتان رهایی بخشید.

با توجه به محدودیت صفحات، در این نوشته تنها وصف کوتاهی از آن تصمیم بزرگ و آن دفاع جانانه آورده می شود و علاقمندان می‌توانند برای آگاهی از کم و کیف کامل حادثه به منابعی که در زیر آورده می شود، مراجعه نمایند.

1. تاریخ خوی ـ مهدی آقاسی ـ صص 429 ـ 366 ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز 1350

2. تاریخ خوی ـ دکتر محمدامین ریاحی ـ صص 523 ـ 498 ، انتشارات طوس، تهران 1372

3. تاریخ هیجده ساله آذربایجان ـ احمد کسروی ـ صص 756 ـ 751 ، انتشارات امیر کبیر، تهران 1371 ، چاپ دوم

4. آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق ـ دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی ـ صص 200 ـ 195 ، نشر اختر، تبریز 1385

5. خاطرات امین الشرع خویی ـ به تصحیح علی صدرایی خویی ـ نسخه اینترنتی

6. قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس ـ دکتر صمد سرداری نیا ـ صص 103 ـ 90 ، نشر اختر، تبریز 1383

7. سیمای خوی ـ علی صدرایی خویی ـ صص 96 ـ 89 ، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، زمستان 1373

8. تاریخچه ارومیه ـ رحمت الله توفیق ـ صص 55 ـ 51 ، نشر شیرازه 1382

9. دلاوران خوی ـ (داستان) ـ حمید آرغیش ـ نسخه اینترنتی

* * *

پس از اضمحلال امپراتوری بزرگ تزاری روسیه، سالداتهای اشغالگر روس پس از سال‌ها مجبور به ترک ایران و آذربایجان شدند. با این عقب نشینی چون صحنه برای عساکر عثمانی خالی می شد، انگلیس ـ متحد روسیه ـ بر آن شد تا با بر سر کار آوردن گروهی طرفدار خویش هم مانع حضور عثمانی ها در این مناطق شود و هم ضرباتی بر پیکر حریف وارد سازد. بهترین گزینه برای این نقشه شوم، آسوری ها و ارامنة ساکن در منطقه بودند. آسوریهای شرق عثمانی ـ که به آنها جیلو می گفتند ـ و نیز ارامنه در سودای بنای یک کشور مستقل برای خود و بدون در نظر گرفتن سالها حرمت و مهمان نوازی مسلمانان منطقه در حقشان، داخل این ماجراجویی خونین گشتند و کردند کارهایی را که نباید می‌کردند.

قتل عام دهها هزار نفر از مسلمانان بومی منطقه غرب آذربایجان در سالهای 1296 و 97 همیشه تاریخ همچون لکة ننگینی بر تارک تاریخ زندگی این دو قوم خواهد ماند.

اما ماجرای پایداری خوئیان:

در خرداد ماه سال 97 شمسی آسوری ها و ارامنه توانسته بودند با بکارگیری روش‌های کاملاً وحشیانه حاکمیت خود بر شهرهای اورمیه و سلماس را تحکیم ببخشند. از سوی دیگر ارامنه شمال ارس (آراز) نیز با قتل عام و اخراج ددمنشانه توانسته بودند بر روی پیکرهای به خون خفته صدها هزار مسلمان، جمهوری مستقل ارمنستان را به مرکزیت شهر قبلاً مسلمان نشین ایروان بنا کنند. لذا برای ایجاد یک مملکت بزرگ مسیحی نشین لزوم برقراری ارتباط بین ارامنه مستقر در ایروان، اورمیه و وان احساس می شد و در این بین تنها شهر تصرف نشده خوی می بود.

مأموریت اشغال خوی به آندرانیک نامی از ارامنه شمال آراز واگذار می شود و او با نیرویی که تعداد آن را بین 3 تا 12 هزار می نویسند عازم تصرف خوی می گردد.

در خوی اما مردم از مدتها پیش با دیده ای باز سیر حوادث را دنبال می کردند و تلاش می‌نمودند بلایای آمده بر سر دیگر شهرهای غرب آذربایجان بر آنان نازل نشود و حتی در تشکیل اردویی برای نبرد با مسیحیان نیز سعی وافر نموده، دستجات بسیاری از آنان در جنگ با جیلوها شرکت کرده بودند که البته نتیجه ای جز شکست حاصل مسلمانان نشده بود.

به هنگام آغاز حملة آندرانیک به خوی، سپاهیان عثمانی وارد منطقه غرب آذربایجان شده و سلماس و پیرامون آن را از تصرف مسیحیان خارج ساخته بودند. در خوی نیز شهر به وسیلة یک انجمن مشورتی متشکل از رجال سرشناس اداره می شد و فرماندار شهر نیز حسنعلی خان میرپنجه آقاسی می بود. گرچه عثمانی ها نیز در حدود هفتصد عسکر در خوی مستقر کرده بودند، ولی مرکز فرماندهی آنها در سلماس در 45 کیلومتری جنوب خوی قرار داشت. باید توجه داشت که تصرف خوی با آن قلعه و باروی مقاوم، هم ارتباط ارامنه را راحت تر می‌سـاخت و هم دژ مستحکمی برای مقابله با حملة احتمالی مسلمانان می بود.

روز اول تیرماه 1297 شمسی خبر عبور قشون ارمنی، تلگرافی به شهبندری عثمانی در خوی می رسد. عساکر مستقر در خوی همراه با تعدادی از مردم خوی برای مقابله با مهاجمان عازم می شوند و در گردنه ارسی در شرق خوی با آنان درگیر می گردند. تفوق ده به یک نفرات دشمن نتیجه ای جز شکست مسلمانان دربر ندارد. عده کمی به زحمت خود را به شهر می رسانند. فرمانده نیروهای عثمانی چاره‌ای جز ترک شهر و آوردن قوای کمکی نمی‌بیند. لذا از مردم شهر می خواهد یک شبانه روز مقاومت کنند تا او بتواند نیروی کمکی بیاورد.

همهمه ای در بین مردم شهر می افتد. طبق معمول این گونه مواقع، عده ای راحت طلب بار و بنه جمع کرده به سمت کوهستانهای غرب شهر فرار می کنند. اما مردانی که مردیشان در اینگونه هنگامه ها مشخص می شود عزم مقاومت دارند. حتی ایده تسلیم بی قید و شرط نیز خریداری ندارد. فجایعی که ارامنه در اورمیه و سلماس به بار آورده اند نتایج هرگونه سستی و کاهلی را از قبل مبرهن ساخته است.

سپیده دم روز دوشنبه سوم تیرماه 1297 حمله مهاجمان به شهر خوی آغاز می شود. مردم غیر نظامی تنها به خاطر دفاع از ناموس و خاک دست به سلاح برده، بر بالای دیوارهای قلعه آماده نبرد می شوند. روحانیان مبرز شهر حکم به شکستن روزه در آن روز می دهند و خود دوشادوش بقیه مردم سلاح بر دست به دفاع قیام می کنند.

با طنین نخستین گلوله های شلیک شده ترس و دلهره معنی خود را از دست می دهد. صفیر گلوله های آتشین مردان با غیرت مسلمان در آسمان شهر طنین انداز می شود. زنان و کودکان نیز در این جنگ نابرابر بیکار نیستند. وظیفه تدارکات بر عهده آنان است.

صفوف ارامنه مهاجم هر لحظه به شهر نزدیک تر می شود. تا ظهر نزدیک به نصف قلعه را محاصره می کنند. در گرماگرم نبرد رسیدن دو نیروی کمکی روحیه و شعفی در بین مدافعان پدید می آورد. سالار حسینقلی خان آواجیقی با 50 سوار خود و نیز تیمورخان سرتیپ صمصام همایون با جمعی سواره و پیاده از اَیری بوجاق به یاری مردم شهر می آیند.

صحنه های بس اعجاب انگیزی در آن مدت کم دفاع مشاهده می شود. قضیه فرار مدافعان بخشی از قلعه و تحریک غیرت آنان به وسیلة زری خانم نامی و بازگشت مدافعان و دفع مهاجمان ارمنی خود نمونه ای از شیرزنی زنان آذربایجانی است.

آمدن ارامنه با لباس عساکر عثمانی و مکر آنان به قصد فریب محافظان دروازه قلعه و شجاعت مثال زدنی خلیل نامی در عقیم گذاشتن حیله آنان از دیگر داستانهای شنیدنی این روز است که حتی امروزه نیز نقل آن در بین مردم خوی رایج است.

اما قضیه آن توپ قدیمی که تنها به درد اعلام وقت در ماه رمضان می خورد شاید از همه شنیدنی تر باشد. مشهدی تقی نامی از توپچیان قدیمی موفق می شود با همین توپ زوار در رفته، اصلی ترین توپ مهاجمان را خاموش سازد و مانع از ادامه خرابیهای فراوان آن گردد.

شرح این همه دلاوری و صحنه آفرینی ها را باید که در منابع فوق الذکر خواند و از حمیت و غیرت و تیزهوشی پدران خویش لذت برد و درس آموخت.

جنگ و دفاع اینگونه ادامه داشت تا اینکه از سمت جنوب صدای غرش توپهای اردوی اسلام (عثمانی) به گوش می رسد. مدافعین با شور بیشتری به دفاع می پردازند. همه نزدیک شدن شاهد پیروزی را با چشمان خود می بینند. همه به ثمر نشستن درخت تصمیم به دفاع خود را مشاهده می کنند و بر شدت حملاتشان بر دشمن زبون می افزایند. طولی نمی کشد که نیروهای ارمنی از دو سوی مورد حمله قرار می‌گیرند و منهزم می گردند. زنده ماندگان با خواری و ذلت به سوی جلفا فرار می کنند و خود را به آن سوی آراز می رسانند و پل آن را به آتش می کشند. شهر خوی غرق در شادی می شود. گرچه تعداد شهدای مقاومت آن روز به پانزده نفر می رسد، ولی جان باختگان حمله بسیار بیشترند. شیوع انواع بیماری های مسری نزدیک به دو ثلث مردم شهر را به کام مرگ می‌فرستد. اما باز مردم شهر خوشحالند و سرفراز. ...

این بود شمه ای بسیار اندک از حوادث آن سالها و آن روز فراموش نشدنی. شایسته است با روشهای مختلف این گونه حماسه های واقعی و نیز مردمی زنده نگهداشته شوند. ساخت فیلم، نوشتن رمان، برگزاری سمینارهای سالیانه، ایجاد نماد، نامگذاری اماکن به نام شهدای آن روز و بسیاری کارهای بایستة دیگر می تواند هم یاد و خاطرة آن دلیرمردان روز سختی را در یادها ماندگار سازد و هم الگویی قابل دفاع برای نسلهای آینده فراهم آورد.

چه نیکو خواهد بود اگر امسال که مصادف با نودمین سالگرد این حادثة بزرگ است، مراسمی در خور شأن برای دلیران مدافع ناموس و سرزمین و دین آن روزگار شهرمان بر پاشود و دروازه سنگی (قالا قاپیسی) و محوطة جلوی آن به عنوان تنها یادگار قلعة قدیمی خوی به عنوان نماد مقاومت و حماسة خوئیان در این نبرد و دیگر پایداریها ساماندهی و بهسازی گردد. و بی گمان این امری است واجب بر دوش مسئولین و اصحاب فرهنگ شهر خوی.

جنبش مشروطیت در خوی

مفرد — Sun, 6 Apr 2008 09:56:29 GMT

از اواخر عصر ناصرالدین شاه، نسیم بیداری وزیدن گرفت و بعد از مرگ ناصرالدین شاه، با نرم خویی و بی‌حالی جانشینش، و نفوذ مردان روشن بین اصلاح طلب در دستگاه های دولتی و تاسیس مدرسه های جدید، و انتشار روزنامه‌ها و کتاب‌ها، امواج بیداری نیروی بیشتری یافت و رخنه در ارکان حکومت مطلقه افتادو به صدور فرمان مشروطیت در 14 جمادی الثانی 1324 انجامید.

دنیزآرانلی - هفته نامه اورین

شرح جنبش های مردم و برقراری مشروطیت ایران در تاریخ‌ها به تفصیل آمده، ما در اینجا به داستان انقلاب در یکی ازکهن‌ترین و پرحادثه‌ترین شهرهای ایران ،دارالصفای خوی می‌پردازیم، دیاری که از دو هزاروهفتصدسال پیش تاکنون یکی از سرسبزترین نواحی ایران شناخته می شده و در سایه آب و هوای بهشتی و زمین زرخیز و همت مردم پرتوان خود، از کانونهای دیر پای فرهنگ و زندگی بوده، و با اینکه در طی قرون و اعصار بارها به تاثیر مظاهر خشم طبیعت از سیل و زلزله یا کین و آز آدمیزادگان به کلی ویران و از صفحه زمانه محو گردیده، باز هم به اقتضای وضع طبیعی و جغرافیایی خود هربار از نو سربرافراشته و به همت ساکنان سختکوش خود از شور و نشاط زندگی لبریز گردیده است.

بالاترین انگیزه مشترک در سراسر ایران این بود که مردم ایران از خواری و سرشکستگی ناشی از شکست در جنگهای ایران و روس و عواقب عهدنامه ترکمانچای و از دست رفتن » هفده شهر قفقاز « و حقارت مسئولان کار در برابر سفارتخانه های خارجی خشمگین بودند و تحولی می خواستند که آنان را به عزت و سرافرازی ملی برساند.

در آن روزها مردم ایران معنی آزادی و مشروطیت و حاکمیت ملی را درست نمی فهمیدند. مشروطه خواهی در هر شهری رنگی دیگر، و شعارهایی دیگر داشت. به هر صورت با اعلان مشروطیت، جنبش انقلابی مردم در خوی هم شروع شد.در خوی چون کارخانه و کارگری نبود، زمینه فعالیت مجاهدین انقلابی در میان دهقانان بود آنها این شعار را مطرح می کردند که:» زمین مال کسی است که روی آن کار می کند، و زمینهای مالکان باید میان کشاورزان تقسیم شود«. با این شعار دهقانان را به طرف فعالیتهای خود جذب می کردند، و به صورت فدائیان خود در می آوردند.

با اینکه در آغاز کار، سررشته مشروطه خواهی در خوی به دست مردانی معتدل ومیانه رو و خیراندیش بود اما خشن ترین چهره را داشت، و تؤام با خونریزی و کشتار و مصادره اموال مخالفان بود حتی هرچه انجمن ایالتی تبریز مجاهدین خوی را به ملایمت و اعتدال دعوت می کرد هیچ گونه نتیجه ای نداشت.خشونت انقلاب در خوی از دو علت سرچشمه می گرفت: یکی اینکه تعدیات مالکین عمده که بیشتر آنها از خانهای وابسته به اقبال السلطنه،سردار ماکو بودند، خشم و کینه دهقانان و روستاییان را برانگیخته بود و مشروطه خواهی واکنش طبیعی اعمال آنها بود دیگر آمدن افرادی از خوییها از باکو و تفلیس که در آنجا با عقاید سوسیال دموکراتهای روسیه «حزب لنین و استالین«آشنا شده بودند، ومفهوم انقلاب رادر خونریزی خلاصه می کردند، و خود را وارثان انقلاب کبیر فرانسه و مقلد کشتارهایی می شمردند که هنوز وجدان ملت فرانسه از یادآوری آنها شرمسار است و رنج می برد، و لنین و استالین با سرمشق گرفتن از آنها مرتکب آن همه فجایع شدند و خود سرمشق حوادث نفرت انگیزی در سایر نقاط جهان گردیدند.گذشته از آزادیخواهان خود خوی که از روی دلبستگی به کشور وتوده می کوشیدند میرزا جعفر زنجانی با چند تن مجاهد ازقفقازآمده و به پدید آوردن دسته مجاهد می کوشید.

مرتضی قلی خان ماکویی (اقبال السلطنه ) معروف به سردار ماکو، با منصب حکمرانی ماکو و سرحدداری در مرز سه کشور قدرت نامحدودی داشت و خود نیمه پادشاهی بود.در روزهای اول جنبش وقتی دستور انتخاب انجمن به ماکو رسید، مردم ماکـو به حمـایــت عزت الله خان خواهـرزاده سردار، بر او شوریده و او را از ماکو بیرون کرده بودند که به قفقاز رفته بود اینک به تشویق دولت روسیه و به کمک کردها بازگشته از نو قدرت را به دست گرفته به ایجاد آشوب می پرداخت.

روسها در بازگرداندن سردار به ماکو ظاهرا استبداد محمدعلی شاهی را تقویت می کردند اما هدفی مهمتر و ژرفتر از آن نیز داشتند، و آن اینکه در اجرای سیاست اساسی دیرپای خود می خواستند با ایجاد آشوب و جنگ داخلی بهانه ای برای اشغال آذربایجان به دست بیاورند.

در رجب 1325 حکومت خوی به درخواست انجمن ولایتی عده ای سرباز به همراه عده ای مجاهد برای برقراری نظم در نواحی آشوب زده فرستاد.کردها به دستور سردار، سربازان را غافلگیر کردند و عده ای از آنان را کشته و عده ای را اسیرکردندآشوبگران که جری شده بودند به سکمن آباد و زورآباد و کلوانس و چند روستای دیگر را تاراج کردند و مردم غارت زده به خوی پناه آوردند.

به دستور انجمن، حیدرخان امیرتومان فرمانده دو فوج خوی که مالک زورآباد هم بود، مامور سرکوبی اشرار شد، و با عده ای داوطلب و مجاهد به سکمن آباد رفت در آنجا پیغامی از سرداربه امیرتومان رسید که من این کارها را به دستور دولت می کنم، و برای اثبات ادعای خود رونوشت تلگرافی را که میرزاعلی اصغرخان اتابک صدر اعظم وقت ازراه تلگرافخانه خوی برای او مخابره کرده بود، فرستاد. امیرتومان تلگراف را نزد حکمران خوی فرستاد تا درستی و نادرستی موضوع از تلگرافخانه تحقیق شود. مجاهدان که از جریان اطلاع یافته بودند به تلگرافخانه ریختند و متن تلگراف را از عباسعلی خان رئیس تلگراف گرفتند. میرزا جعفر خشمگین شد. از یک طرف متن تلگراف را برای انجمن ایالتی تبریز فرستاد که بلافاصله در روزنامه انجمن به چاپ رسید، و مایه هیجان شدید گردید. از طرف دیگر طبقات مختلف مردم را در توپخانه که محوطه ای در مقابل تلگرافخانه بود جمع کرد. و تلگراف هایی به شهرهای دیگر در تشویق آنها به مخالفت با اتابک مخابره شد.

روز 21 رجب 1325 (9 شهریور)، عبدالحسین میرزا فرمانفرما که از طرف اتابک به عنوان حکمران کل آذربایجان وارد تبریز شده بود، به انجمن ایالتی پیغام فرستاد که به خوی تلگراف کنند و بخواهند که این جنبش رها شود.دراین حال به انجمن خبر دادند که اتابک به قتل رسید.

امین الشرع می نویسد:» بعد ازرسیدن این خبر به خوی به جای اینکه دیگر مقصود حاصل آمده، هرکس پی کسب و کار خود رفته، و خیمه و خرگاه را برپاکند، ناگاه میرزا جعفر آمده و مردم را جمع کرده نطقی ایراد نمود، مبنی براینکه ما هشت فقره مطلب داریم وبه مجرد قتل اتابک نباید متفرق شد.«

برای جلوگیری از شرارت طرفداران اقبال السلطنه، دو اردوی مرکب از سربازان فوجهای خوی و مجاهدان و افراد داوطلب شهر و روستاها گسیل گردید.در آن روزها فرمانفرما با موافقت انجمن ایالتی تبریز، یک هیئت شش نفری را برای رسیدگی به اختلافات و آشتی دادن مردم خوی و سردار ماکو به خوی فرستاد.این هیئت روز 3 شعبان 1325 با استقبال سردی وارد خوی شد.

روز 4 شعبان، جنگ خونینی در سکمن آباد روی داد طرفداران اقبال السلطنه که بلندیهای مشرف بر لشگرگاه مجاهدان راگرفته بودند، بعد از سه بار زد وخورد اردو را تار ومار کردند.عوامل سردار چنین تفهیم کرده بودند که مجاهدان بابی هستند این است که سربازان اسیر را به ماکو بردند اما مجاهدان را جابجا کشتند. میرزا جعفر زنجانی که از خوی برای بازدید اردو رفت بود، جزء اسیرشدگان بود.

بعد از جنگ یکصد و هفتاد ونفر مرد و زن، پیر وجوان داغ دیده که خانه و کاشانه خود را از دست داده بودنددر کنار قلعه با سوزش تمام می نالیدند.در روزهای بعد، آنان را در کاروانسراهای خارج شهر، و در مسجدها جا دادند و اعاناتی برای تامین زندگی آنها جمع آوری گردید.خوی غرق اندوه و ماتم و وحشت است بازار بسته و شهر تعطیل است .خانواده های سربازان و مجاهدانی که در اردو بودند اشک خون می ریزند خشم و هیجان سراسر شهر را فرا گرفته است.

سر انجام ده تن به نمایندگی مردم خوی انتخاب شدند، و در 15 شعبان همراه هیئت میانجی به چورس عزیمت کردند و یک ماه درچورس ماندند در آن مدت، ده تن نمایندگان مردم خوی و چهار تن از خانهای سردار ماکو حرفهای خود را زدند و هیئت رسیدگی کرد، و آشتی نامه ای در 15 ماده امضا و مبادله شد. سردار ماکو 140 تن اسیران خویی را آزاد کرد و تعهد نمود که خسارت روستاهای سوخته و تاراج شده و خونبهای کشته گان را بدهد بدین ترتیب ظاهرا اختلاف شش ماهه مردم خوی و سردار ماکو پایان یافت.

در رمضان 1325 هنوز هیئت در چورس بود که خبر رسید سمیتقو به دستور سردار ماکو روستاهای خوی و سلماس را غارت کرده است به پیشنهاد انجمن خوی حکومت قطور را به سمیتقو دادند تا بلکه احساس مسئولیت کند و از شرارت و تاراج و کشتار دست بردارد! در همان روزها، 63 تن مجاهد دیگر از قفقاز وارد خوی شدند.

در ربیع الاول 1326 مخبرالسلطنه هدایت که مردی میانه رو و متمایل به مشروطه بود، به جای فرمانفرما به حکمرانی تبریز آمد اما نوبت او 40 روز بیش نپایید در 23 جمادیالاول 1326(2 تیر ماه) محمد علیشاه مجلس را به توپ بست و دوره جدیدی از قدرت نمایی او آغاز شد که در تاریخ به استبداد صغیر معروف است. و این هشت ماه بعد از حوادث خوی بود.

عین الدوله به سمت فرمانفرمای کل آذربایجان و سپهدار تنکابنی به سمت رییس کل نظام آذربایجان انتخاب شدند ودر 21 رجب (28 مرداد) به تبریز رسیدند و جنگ میان نیروهای استبداد و آزادیخواهان آغاز گردید.

حکومت خوی به سردار ماکو تفویض شد. سردار 200 سوار دولتی همراه تیمورخان سرتیپ اگری بوجاقی به خوی فرستاد.سواران ماکو در همان روز اول دو سه نفر از مجاهدان را در کوچه و بازار تیر زدند. سران اصلی مجاهدان از شهر گریختند و کسانی که خطری برای خود احساس نـمی کردند، یا پای فرار نداشــتند در گوشـه و کنار پنهان شدند.

اندکی بعد سردار، عزوخان (عزت الله خان) سالار، خواهرزاده خود را به حکومت خوی فرستاد. عزوخان جوانی بی باک، خونریز و سنگدل و دیوانه ش بود. او اعلام کرد که مجاهدان دستگیر شده را دم توپ خواهد گذاشت.

روز اول نوبت میرزا آقابالا بود. او25 سال داشت و پیش از انقلاب منشی حجره حاجی حسن تاجر باشی بود. حکومت به مقتضای فتوای صادر شده اول میرزا آقابالا را دم توپ آتشین بربسته، و به اشعال شراره باروت بدنش را در هوا متلاشی کرده، بند از بندش جدا کرد. بعد از وی میرزا حسین طبیب (سراج الحکما) شبانه در زندان سم خورد و حسرت بر دل جلاد استبداد گذاشت که از این نوع آدم کشی فجیع لذت می برد.این دو فاجعه دلها را به درد آورد حتی مستبدان هم از جنایات جلاد استبداد دل آزرده و خشمگین شدند به این سبب بود که قتل دو مجاهد ماکویی نهانی انجام گرفت.

از اواسط شعبان، نصرالله خان امیر امجد قراضیاءالدینی( برادر نمو خان ایلخانی) که در تهران توقف داشت، و به فرمان محمد علیشاه به حکومت خوی و سلماس منصوب شده بود، وارد خوی گردید و میرزا محمد علی خان حسام دیوان را به حکومت سلماس فرستاد.

در این روزها که کشمکشها بین مجاهدان و مستبدان همچنان ادامه داشت عساکر عثمانی با اغتنام فرصت و استفاده از آشوبهای داخلی، روستاهای کره سنلو در غرب سلماس را اشغال کردند و تا دو سه سال بهره مالکانه ومالیات دینی آن نواحی را وصول می کردند اندکی بعد سعدالله بیگ شهبندر عثمانی، به بهانه محافظت از شهبندرخانه گروهی سرباز با دو افسر به خوی آورد، که تا آغاز جنگ جهانی و استیلای روسها بر خوی در این شهر بودند.

با پیروزیهای مشروطه خواهان در تبریز، شب 13 ذیقعده(17 آذر) خوی به دست مجاهدان به سرکردگی قوچعلی خان یکانی فتح شد. و امیر امجد ماکویی شبانه به ماکو گریخت . حاجی میرزا ابوالقاسم امین الشرع روایت می کند: »به خوی خبر رسید که جمعی از مجاهدان به کاروانسرای ایواوغلی آمده و رؤسای ایشان قوچعلی خان و هادی خان گرگری و حاجی جبار خویی هستند و این جماعت برخی از تبریز آمده، ولی اغلب از اهل یکانات جمع شدند و در اول بیش از چهل پنجاه نفر به خوی خبر ندادند.«

حکومت خوی امیر امجد ماکویی هرگز باور نمی کرد که این جماعت اندک بتوانند به شهر هجوم آورند تا اینکه یک شب، جماعت از ایواوغلی حرکت کرده، اولا به دیزج دیز آمده و جمع کثیری هم از آنجا به ایشان ضمیمه شده، ساعت شش از صبح رفته بی خبر بر سر شهر آمده و از داخل شهر هم جماعتی که طرفداران و هواخواهان ایشان بودند یک مرتبه قراولها را اغفال کرده دروازه ها را بازکرده جماعت سواره و پیاده داخل شهر شدند. نزدیک شش و نیم صبح بود که صدای شلیک تفنگ ها و بمب ها و های وهوی مردان و خروش لشکریان مانند صدای رعد یک مرتبه در شهر پیچید و شور محشری برپا گردید.

حکمران شهر چون حالت شهر را دیگرگون و بخت را واژگون می بیند و فرار کردن وجهه همت خود قرار داده حتی رختهای خود فرصت حمل پیدا نکرده، از غایت هول وهراس به جای گذاشته و بگذشته است.

بعد از افتادن خوی به دست مجاهدان ، انجمن ایالتی تبریز برای برقراری حکومت قانونی در خوی امیر حشمت قره جه داغی ( ابوالحسن نیساری) را که از آزادیخواهان بنام بود رهسپار خوی کرد.

همزمان با آمدن امیر حشمت، به حکومت خوی حیدر عمو اوغلی انقلابی معروف حرفه ای به خوی آمد، و اختیار مجاهدان را به دست گرفت، و فرمانروای واقعی شهر گشت.

بعد از تسلط مجاهدان بر خوی سواران ماکو که از سلماس عقب نشسته بودند، به ریاست عزوخان در شمال شرق خوی اردو زده بودند و سردار هر روز دسته های تازه ای به کمک آنها می فرستاد کردهای شکاک هم به ریاست سمیتقو به دستور اقبال السلطنه از طرف قطور خوی را تهدید می کردند، خانهای ماکو به بهانه جنگ مشروطه و استبداد از هیچ ظلم و فسادی کوتاهی نمی کردند.

خوی مرز آزادی و استبداد بود، و روزهای حساسی را می گذراند در آغاز کار حیدر عمواوغلی نامه هایی به اقبال السلطنه و سران عشایر کرد نوشت وآنها را به رفع دشمنی و کینه و آشتی کردن با مشروطه خواهان فرا خواند. پیداست که ثمری نداشت و نیروهای استبداد نقشه نابودی مجاهدان را می کشیدند کردهای سردار به منظور قطع رابطه خوی با تبریز و جلفا به روستاهای شرق خوی تافتند. مجاهدان سوار وپیاده به کمک شتافتند. در این جنگ 500 تا 600 تن از دو طرف کشته شدند.

حمله اصلی نیروهای ماکو به روستاهای بزرگ فیرورق و بدل آباد انجام گرفت. این بار حیدرعمواوغلی تمام مردان مسلح شهر را برای جلوگیری فرستاد حمله ماکوییها به فیرورق با شکست روبرو شد. فردای آن روز کردها به بدل آباد حمله کردند زدوخورد خونینی در گرفت. دو سه روز بعد به محله و ربط تاختند ربط را گرفتند و شهر را محاصره کردند و بیش از 15 روز آن را در محاصره داشتند.

حیدر عمواوغلی که مردی آزموده و هوشیار بود دقیقه ای در حفاظت شهر غفلت نمی کرد و هر شب شخصا تفنگچیان و کشیکچیان برج و بارو را وارسی می کرد. در اواخر زمستان 1327، سراسر روستاهای شمال خوی در دست کردها و خانهای ماکو بود شکور پاشاخان در حاشیه رود، حمدالله خان سالار در وشلق، نموخان ایلخانی و عزوخان در قزقلعه اردو زده بودند.

در بیرون شهر فقط روستاهای فیرورق در غرب به دست مجاهدان بود که میر اسدالله قراعینی از آن دفاع می کرد، و در سعدآباد اردویی از مجاهدان تشکیل شده بود که در آن عده ای از مجاهدان عثمانی به همراه عده‌ای از ارمنی‌ها حضور داشتند.

در 16 صفر 1327( 18 اسفند) 500 سوار از اردوی سعدآباد به قصد حمله به صوفیان و گشودن راه تبریز عزیمت کردند مجاهدان از نیمه شب در چند گروه از رودخانه قطور گذشتند، و خود را به کنار روستای حاشیه رود که به دست ماکوییها بود رسانیدند. هنوز آفتاب ندمیده بود که درگیری آغاز شد ابتدا پیروزی با مجاهدان بود. با رسیدن نیروهای تازه نفس استبداد ورق برگشت و شکست در صفوف مجاهدان افتاد. از طرفی دیگر مشروطه خواهان در چهرگان نیز محاصره شدند و بعد از اندک زدوخوردی، سواران آنها خود را نجات دادند اما پیادگان که بیشتر آنها اهل ارومیه بودند تا آخرین نفر به دست نیروهای استبداد جان سپردند، و تا ماهها بعد امواج دریاچه پیکرهای کشتگان را به ساحل می انداخت.

از آن طرف در ماکو هم دهقانان شوریدند و حمدالله خان سالار تیر خورد.سرانجام سردار عزوخان را با کلیه سواران از خوی به ماکو فرا خواند. با برقراری آرامش در خوی امیر حشمت از خوی به ارومیه رفت، حیدر عمواوغلی هم به دستور حزب اجتماعیون عامیون باکو خوی را ترک کرد.بعد از رفتن امیر حشمت و حیدر عمواوغلی، و بعد از آنکه با خلع محمد علیشاه مشروطیت در شهرهای دوردست استقرار یافته بود کار خوی به دست انجمن ملی بود.

منابع: تاریخ خوی؛ دکترمحمد امین ریاحی ـ تاریخ مشروطه ایران؛ احمد کسروی

برگرفته از نشریه دانشجویی ایشیق شماره 5

به بهانه نود و پنجمین سالگرد شهادتش - ستارخان؛ سردار ملی

مفرد — Sat, 17 Nov 2007 20:20:54 GMT

به بهانه نود و پنجمین سالگرد شهادتش

ستارخان؛ سردار ملی ایران

سعید فرجی خویی

سخن از رادمردی است که سرسلسله مجاهدین و قهرمان، قهرمانان ملی در تاریخ ایران زمین است. سخن از مردی که زندگی اش سرشار از ایران دوستی، آزادگی، مردانگی، انسانیت و بلنداندیشی می باشد و نیز پایگاه گران بهایی است برای اثبات اصالت انقلاب مشروطیت ایران و بالاخص مشروطه آذربایجان.

و او کسی نیست جز ستارخان، سردار ملی که در نود و پنج سالگی شهادت اش قلم فرسایی می کنیم. ستارخان که در زمان مشروطیت آوازه شهرتش به خارج از مرزها هم رسید و مطبوعات خارجی هم به تمجید و تعریف از وی پرداختند. همچنان که نشریات روسیه او را »پوگاچف« آذربایجان، رهبر جنگ دهقانی قرن هجدم میلادی روسیه، و نشریات اروپایی او را »گاریبالدی« ایران، وطن پرست معروف قرن نوزدهم میلادی ایتالیا، نامیدند و نویسندگان و شعرای مطرح ایران از آن زمان تاکنون اشعار و تصنیف ها و کتاب ها برای وی نوشتند و رشادت هایش را ستودند.

ستارخان، سردار ملی، یکی از فرزندان بنام کشور ما، رادمردی است که در سال هایی که نوای نغمه آزادی به گوش ها می رسید، شخصی بود گمنام که خواندن و نوشتن هم نمی دانست، اما عشق و ایمانش درباره میهنش چون کوه استوار بود. در محله امیرخیز می زیست و لوطی و جوانمرد آن محل بود.

سری نترس و قلبی پاک داشت. برای کمک به نیازمندان از پای نمی نشست، زورگو و باجگیر نبود، می گفت: باید به زیردستان و نیازمندان کمک کرد. قد و هیکلی بلند و رعنا داشت، پهلوان، ستبر بازو بود.

سیمای مردانه اش جذبه و کشش خاصی داشت، با سبیلی آویخته و چشمان پرنور بیننده را جادو می کرد، چین و آژنگ چهره اش از گذشته های پرغوغایی سخن می گفت. در سال1284 قمری به دنیا آمده بود. پدرش حاجی حسن، بزاز بیرون بربود. و چندگاه به تبریز می رفت و پارچه به قره داغ می برد تا در آن حوالی بفروشد.

زندگی اش مانند سایر کودکان قره داغی گذشته بود، ولی دشت های وسیع ارسباران و عظمت کوه های قره داغ وی را بلنداندیشه و پولادین اراده بار آورده بودند.

تیراندازی و اسب سواری را نیک آموخت و در آن دو مهارتی بسیار یافت. هنوز جوان بود که به تبریز کوچ کرد. مهارت وی در اسب سواری و تیراندازی اش به گوش مظفرالدین میرزای ولیعهد رسید تا که او را به سمت تفنگچی برای دربار خود برگزید ستار با ولیعهد به شکار می رفت و به خاطر زبردستی در نشانه گیری لقب »خان« گرفت و ستارخان نامیده شد.

بعد از گذشت مدت زمانی و حوادث تلخ و شیرین در زندگی اش، نغمه آزادی مشروطیت در ایران بلند شد، محمدعلی میرزای ولیعهد یک ستمگر به تمام معنی و دشمن سرسخت مشروطه خواهان در تبریز، محل سکونت ستارخان بود، مردم آذربایجان برای جلوگیری از تهدیدات و مخالفت های وی ناچار به تشکیل انجمن پرداختند بلکه بتوانند در مقابل مخالفت های وی با مشروطه ایستادگی نمایند. با تشکیل انجمن، مجاهدان دسته دسته، گروه گروه به عضویت آن در می آیند و با تمرین تیراندازی و اسب سواری خود را برای مبارزه آماده می ساختند. ستار جزو نخستین داوطلبان به صف مجاهدان پیوست. چون نیازی به تمرین تیراندازی و اسب سواری نداشت و در هر دو ماهر و زبده بود، معلم و مربی مجاهدان دیگر شد. بدین ترتیب از همان روزهای نخست شهرت و معروضیت یافت.

چندی نگذشت که مسأله به توپ بستن مجلس پیش آمد انجمن ایالتی به مبارزه با دولت برخاست، ستارخان نیز جزو اولین مجاهدان وارد پیکار شد و بیش از یک سال به عنوان رهبر فداکار مبارزه را با عزم و اراده خلل ناپذیر ادامه داد و چنان شد که مردم اکثر شهرهای دیگر از جمله رشت و گیلان با تأسی به آنان علیه حکومت استبدادی محمدعلی شاهی، به مبارزه برآمدند.

بعد از مدتی، تهران برای از میان برداشتن سران مجاهدان تبریز و مخصوصاً ستارخان به دست دولت مرکزی مخبرالسلطنه هدایت را از پاریس برای حکومت آذربایجان آوردند.

او پس از رسیدن به تبریز ابتدا ستارخان و بعد باقرخان را به بهانه خواباندن شورش اردبیل از تبریز دور کرد و چون منظور وی عملی نشد به بهانه این که ایشان از وی اطاعت نمی کنند به دستور مرکز باید روانه تهران شوند و چون استقبال بی نظیر مردم سر راه و اهالی تهران و قدردانی مجلس شورای ملی با تقدیم لوح های افتخار مقام و منزلت آنان را بیش از پیش بالا برد که برای ناجوانمردان قابل تحمل نبود. لذا با پیش آوردن مسأله دردناک پارک اتابک آن دو را برای همیشه از گردونه زمانه خارج ساختند، اما روح شان تا ابد در دل ها زنده ماند.

از این پس ستارخان به مدت سه سال دیگر در میان غم و اندوه در تهران به سر برد تا در شامگاه روز سه شنبه25 آبان ماه1293 در سن48 سالگی در تهران درگذشت. روز بعد پیکرش با حضور هزاران نفر از طبقات مختلف تهران به سوی شاه عبدالعظیم روانه گردید و در باغ طوطی آرام گرفت و خاطره اش در دل های مردم آذربایجان و مردم قهرمان پرور ایران زمین جاویدان ماند. و چه خوش شعرها گفتند مردم تهران هنگام ورود سرداران به تهران در جهت استقبال:

سردار ملی آیت یزدان خوش آمدی

مشروطه را پناه و نگهبان خوش آمدی

سالار هم چون ماه تو چون مهر انوری

ای آفتاب با مه تابان خوش آمدی

تبریز همچو بیشه و تو شیر بیشه ای ستار

زان بیشه همچو ضیغم غضبان خوش آمدی

تو چون گلی و خطة تبریز گلستان

زان گلستان چون غنچة خندان خوش آمدی

مجلس بهشت است و تو خادم بهشت

رضوان صفت به روضة رضوان خوش آمدی

مشروطه اسم اعظم و مجلس نگین او

ای حافظ نگین سلیمان خوش آمدی